Η Ιταλική και η Βαλκανική Πολιτική των Κομνηνών 🏛️
Οι Κομνηνοί αυτοκράτορες κλήθηκαν να διαχειριστούν δύο μεγάλα εξωτερικά μέτωπα: τη ραγδαία ανάπτυξη των ιταλικών ναυτικών δημοκρατιών, που απειλούσε την οικονομική κυριαρχία της αυτοκρατορίας στη Μεσόγειο, και τις ανακατατάξεις στη Βαλκανική Χερσόνησο, όπου νέες δυνάμεις αμφισβητούσαν σταδιακά τη βυζαντινή επιρροή.
Οι σχέσεις με τις ιταλικές ναυτικές δημοκρατίες
Η Βενετία είχε προσφέρει στον Αλέξιο Α' βοήθεια για την απόκρουση της νορμανδικής απειλής. Σε αντάλλαγμα για τη βοήθεια αυτή, το Βυζάντιο παραχώρησε τίτλους και χρηματικές χορηγίες σε βενετούς αξιωματούχους. Σημαντικότερα ήταν τα εμπορικά προνόμια: με το χρυσόβουλλο του έτους 1082 οι Βενετοί απέκτησαν το δικαίωμα να εμπορεύονται ελεύθερα στην Κωνσταντινούπολη και τις υπόλοιπες περιοχές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, χωρίς να πληρώνουν καθόλου δασμούς. Επιπλέον τους παραχωρήθηκαν πολλά καταστήματα και τρεις αποβάθρες στην Κωνσταντινούπολη.
Η συμφωνία του 1082 έθεσε τα θεμέλια του αποικιακού κράτους της Βενετίας στην Ανατολή, αλλά συγκλόνισε το εμπορικό σύστημα της αυτοκρατορίας, η οποία έπαυσε να κυριαρχεί στις μεσογειακές αγορές και έχασε τον ρόλο του μεσάζοντα στο εμπόριο με την Ανατολή.
Το χρυσόβουλλο του 1082 δεν χάριζε απλώς φιλοφρονήσεις· απάλλαξε τους Βενετούς εντελώς από το κομμέρκιον και κάθε άλλο φόρο, σε όλη την επικράτεια της αυτοκρατορίας — προνόμιο που κανένας ξένος λαός δεν είχε αποσπάσει ως τότε.
Ο Ιωάννης Β' Κομνηνός επιχείρησε να αντιδράσει, αλλά οι Βενετοί επιτέθηκαν στα νησιά του Αιγαίου και ο αυτοκράτορας αναγκάστηκε να επικυρώσει στο ακέραιο τη συνθήκη του 1082. Το δυσβάστακτο για το βυζαντινό εμπόριο βάρος των προνομίων προς τους Βενετούς προσπάθησε να αποσείσει και ο Μανουήλ Α' Κομνηνός. Ο φιλόδοξος αυτοκράτορας, ο οποίος εμπνεόταν από το όραμα της οικουμενικής κυριαρχίας, έκλεισε συνθήκες με τη Γένουα και την Πίζα, με αποτέλεσμα να ξεσπάσει σφοδρή διαμάχη με τη Βενετία το 1171.
Μέσα σε μια μέρα όλοι οι βενετοί κάτοικοι της αυτοκρατορίας συνελήφθησαν και οι περιουσίες, τα πλοία και τα εμπορεύματά τους κατασχέθηκαν. Η διαμάχη προκάλεσε τη διακοπή των σχέσεων των δύο κρατών για μια δεκαετία. Οι σφαγές και οι λεηλασίες σε βάρος των Λατίνων επαναλήφθηκαν και το 1182, ύστερα από μια αυθόρμητη εξέγερση των λαϊκών μαζών της πρωτεύουσας κατά των Δυτικών.
Μην συγχέεις τα δύο γεγονότα: η γενική σύλληψη των Βενετών και η δήμευση της περιουσίας τους έγιναν το 1171, με εντολή του Μανουήλ Α'. Οι σφαγές και οι λεηλασίες σε βάρος των Λατίνων γενικότερα (όχι μόνο Βενετών) έγιναν αργότερα, το 1182, ύστερα από αυθόρμητη λαϊκή εξέγερση, όχι από αυτοκρατορική εντολή.
Τα βίαια αυτά γεγονότα και η προσπάθεια της βυζαντινής κυβέρνησης να εξισορροπεί τη βενετική ναυτική και εμπορική υπεροχή παρέχοντας προνόμια στους αντιπάλους της, ανησυχούσαν τις βενετικές αρχές. Γι' αυτό ορισμένοι κύκλοι στο εσωτερικό της Βενετίας διαμόρφωσαν σταδιακά την άποψη ότι μόνο η οριστική εξάλειψη του Βυζαντίου θα μπορούσε να διασφαλίσει τη μονοπωλιακή θέση της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας στο εμπόριο της Ανατολής. Εκφραστής της πολιτικής αυτής υπήρξε ο δόγης της Βενετίας Ερρίκος Δάνδολος.
Η πολιτική των Κομνηνών στη Βαλκανική Χερσόνησο
Στα Βαλκάνια ο Αλέξιος Α' Κομνηνός αντιμετώπισε με επιτυχία τις επιδρομές των Πατζινάκων και των Κομάνων, δύο λαών τουρκικής καταγωγής. Από την εποχή του Ιωάννη Β' Κομνηνού αρχίζει να εκδηλώνεται έντονη διαμάχη μεταξύ του Βυζαντίου και της αναδυόμενης ουγγρικής δύναμης. Ο Ιωάννης προσπάθησε να παρέμβει στις διαμάχες για τη διαδοχή του ουγγρικού θρόνου, μια πολιτική που συνέχισε και ο διάδοχός του Μανουήλ.
Το 1164 υπογράφτηκε μια πολύ ευνοϊκή για το Βυζάντιο συνθήκη με τους Ούγγρους, που ανανεώθηκε τρία χρόνια αργότερα. Με τη συνθήκη αυτή περιήλθαν στο Βυζάντιο η Δαλματία, η Κροατία, η Βοσνία και η περιοχή του Σιρμίου. Επιτυχίες είχε επίσης το Βυζάντιο και κατά του σέρβου ηγέτη Στέφανου Νεμάνια.
Με τη συνθήκη του 1164 (και την ανανέωσή της το 1167) το Βυζάντιο απέκτησε ταυτόχρονα τέσσερις περιοχές — Δαλματία, Κροατία, Βοσνία και Σίρμιο — χωρίς νέο πόλεμο, αμιγώς μέσω διπλωματίας με τους Ούγγρους.
Τα αποτελέσματα όμως όλων των παραπάνω επιτυχιών άρχισαν να εξανεμίζονται επί Ανδρονίκου Κομνηνού. Στις δύο τελευταίες δεκαετίες του 12ου αιώνα οι Ούγγροι και ο Νεμάνια αποδεσμεύθηκαν εύκολα από τη βυζαντινή επιρροή, ενώ η Βοσνία πέρασε στον έλεγχο του πάπα. Το μεγαλύτερο όμως πλήγμα για το κύρος της αυτοκρατορίας στη Βαλκανική Χερσόνησο υπήρξε η ίδρυση του Δεύτερου Βουλγαρικού Κράτους υπό τους αδελφούς Πέτρο και Ασάν (1185). Η ανασύσταση του Βουλγαρικού Κράτους σήμανε το οριστικό τέλος της βυζαντινής κυριαρχίας στα Βαλκάνια.
Οι επιτυχίες στα Βαλκάνια (Αλέξιος Α', Ιωάννης Β', Μανουήλ Α') και η κατάρρευσή τους δεν συνέβησαν στον ίδιο αυτοκράτορα. Η ανατροπή έγινε επί Ανδρονίκου Κομνηνού, στις δύο τελευταίες δεκαετίες του 12ου αιώνα, και κορυφώθηκε το 1185 με την ίδρυση του Δεύτερου Βουλγαρικού Κράτους — όχι επί Μανουήλ, όπως συχνά μπερδεύεται.