1. Βασική Θεωρία
ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΟ
Κάτι δεν κατάλαβες; Επίλεξε το κομμάτι και πάτα «Ρώτα τον Σωκράτη». Σου το εξηγεί αμέσως.

Η Ανατολική Πολιτική των Κομνηνών: Η Εξάπλωση του Ισλάμ και η Απώλεια της Μικράς Ασίας 🕌

Οι Κομνηνοί απέναντι στους Σελτζούκους

Ο Αλέξιος Α' Κομνηνός και οι άμεσοι διάδοχοί του, ο Ιωάννης Β' και ο Μανουήλ Α', είχαν να αντιμετωπίσουν ένα δύσκολο πρόβλημα: τους Σελτζούκους, οι οποίοι κατείχαν ήδη το μεγαλύτερο μέρος της Μικράς Ασίας. Οι τρεις αυτοκράτορες χρησιμοποίησαν εναλλάξ δύο μεθόδους:

  • Διπλωματία, όταν οι συνθήκες το επέτρεπαν ή το επέβαλλαν.
  • Νικηφόρες στρατιωτικές εκστρατείες, όταν η ισορροπία δυνάμεων ήταν ευνοϊκή για το Βυζάντιο.

Το 1162 η προσπάθεια αυτή φάνηκε να αποδίδει: ο σουλτάνος αναγκάστηκε να υπογράψει συνθήκη με την οποία υποσχόταν να παραδώσει πολλές πόλεις στο Βυζάντιο και να παρέχει στρατιωτική βοήθεια. Η συμφωνία αυτή αποδείχθηκε όμως βραχύβια.

Η καταστροφή στο Μυριοκέφαλο (1176)

Για να αποκρούσει τις νέες τουρκικές επιθέσεις, ο Μανουήλ Α' εμφανίστηκε το 1176 με ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις στις ορεινές διαβάσεις της κεντρικής Μικράς Ασίας, κοντά στο Μυριοκέφαλο. Εκεί όμως ο βυζαντινός στρατός υπέστη φοβερή καταστροφή και σχεδόν εξολοθρεύτηκε.

Ο ίδιος ο Μανουήλ, στέλνοντας αγγελιαφόρους για να ανακοινώσει τα γεγονότα στους Κωνσταντινουπολίτες, παρουσίασε τον εαυτό του ως ομοιοπαθή με τον Ρωμανό Δ' Διογένη, τον αυτοκράτορα που είχε ηττηθεί στη μάχη του Ματζικέρτ έναν αιώνα νωρίτερα:

Και στέλνοντας αγγελιαφόρους (ο Μανουήλ Κομνηνός) ανακοίνωσε τα συμβάντα στους Κωνσταντινουπολίτες, παρουσιάζοντας τον εαυτό του κατά κάποιο τρόπο ομοιοπαθή με το Ρωμανό Διογένη, καθώς ο αυτοκράτορας εκείνος, όπως και αυτός ο ίδιος, κήρυξε κάποτε τον πόλεμο στους Τούρκους, αλλά έχασε το μεγαλύτερο μέρος του στρατού και πιάστηκε αιχμάλωτος.

— Νικήτας Χωνιάτης, Χρονική Διήγησις, εκδ. Ι. Α. Dieten, Βερολίνο 1975, 191.

Δύο ήττες που μοιάζουν

Ο Μανουήλ Α' συνέκρινε ο ίδιος τη δική του ήττα στο Μυριοκέφαλο (1176) με εκείνη του Ρωμανού Δ' Διογένη στο Ματζικέρτ (1071). Το παράλληλο δεν ήταν τυχαίο: και οι δύο μάχες σημάδεψαν αποφασιστικά την τύχη της Μικράς Ασίας για το Βυζάντιο, καθώς σε καμία από τις δύο δεν κατάφεραν οι Βυζαντινοί να αντιστρέψουν το αποτέλεσμα.

Η κυριότερη συνέπεια των τουρκικών κατακτήσεων ήταν η απώλεια της Μικράς Ασίας και ο εξισλαμισμός μεγάλου τμήματος του πληθυσμού της.

Οι αιτίες του εξισλαμισμού: σφαγές, πείνα και ερήμωση

Ο εξισλαμισμός μεγάλου μέρους του πληθυσμού της Μικράς Ασίας δεν ήταν αποτέλεσμα μιας και μόνης αιτίας, αλλά συνδυασμού παραγόντων που έπληξαν βαθιά την περιοχή.

Ο χρονογράφος Ματθαίος από τη συριακή Έδεσσα περιγράφει την κατάσταση στα εδάφη που κατοικούσαν οι Χριστιανοί:

Από την αρχή της χρονιάς (1079-1080) η πείνα ερήμωσε τις περιοχές που κατοικούσαν οι Χριστιανοί, οι οποίες είχαν ήδη αφανισθεί από τις άγριες και φονικές τουρκικές ορδές. Καμιά επαρχία δεν διέφυγε την ερήμωση. Παντού οι Χριστιανοί είχαν παραδοθεί στην κόψη του σπαθιού ή είχαν σκλαβωθεί με αποτέλεσμα να σταματήσουν οι καλλιέργειες των αγρών και να υπάρχει έλλειψη ψωμιού. Οι γεωργοί και οι εργάτες είχαν σφαγεί ή είχαν οδηγηθεί στην αιχμαλωσία και στη σκλαβιά. Η πείνα είχε απλωθεί παντού. Πολλές επαρχίες ήταν έρημες από τους κατοίκους τους. Το ανατολικό έθνος (οι Αρμένιοι) δεν υπήρχε πια και η χώρα των Ελλήνων έκειτο σε ερείπια.

— Ματθαίος από τη συριακή Έδεσσα, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμ. Θ', 48.

Από το παράθεμα αυτό προκύπτουν οι βασικές, αλληλένδετες αιτίες της ερήμωσης και του εξισλαμισμού:

ΑιτίαΠώς έδρασε
Σφαγές και αιχμαλωσίαΟι Χριστιανοί «παραδόθηκαν στην κόψη του σπαθιού» ή σκλαβώθηκαν από τις τουρκικές ορδές.
Διακοπή καλλιεργειώνΗ σφαγή ή η αιχμαλωσία γεωργών και εργατών σταμάτησε την καλλιέργεια των αγρών.
ΠείναΗ έλλειψη ψωμιού που προέκυψε απλώθηκε σε όλες σχεδόν τις επαρχίες.
ΕρήμωσηΟλόκληρες επαρχίες έμειναν χωρίς κατοίκους — όπως σημειώνεται, «το ανατολικό έθνος (οι Αρμένιοι) δεν υπήρχε πια».

Η ίδια η λογική των επιδρομών επέτεινε την καταστροφή: οι επιδρομείς εμπνέονταν από την ιδέα του αφανισμού των εχθρών του Ισλάμ, γι' αυτό και οι καταλήψεις πόλεων συνοδεύονταν συστηματικά από λεηλασίες και φοβερές σφαγές. Καταστράφηκαν τουλάχιστον 60 πόλεις, ορισμένες περισσότερες από μία φορά· χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το Δορύλαιο και η συριακή πόλη Έδεσσα. Τις καταστροφές των Τούρκων συμπλήρωσαν επιπλέον η πείνα και η πανούκλα.

60 πόλεις κατεστραμμένες

Ο αριθμός των πόλεων που καταστράφηκαν —τουλάχιστον 60, ορισμένες πάνω από μία φορά— δείχνει το μέγεθος της καταστροφής που έπληξε τους αστικούς πληθυσμούς της Μικράς Ασίας, πέρα από τις απώλειες στην ύπαιθρο.

Οι μετακινήσεις πληθυσμών και η νέα εικόνα της Μικράς Ασίας

Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, πολλοί πληθυσμοί αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Οι επιλογές καταφυγής ήταν κυρίως τρεις:

  • ορεινές περιοχές,
  • οχυρωμένα αστικά κέντρα,
  • γειτονικές χριστιανικές χώρες.

Το κύριο ρεύμα των φυγάδων κινήθηκε προς τις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας και προς τα νησιά του Αιγαίου. Αποτέλεσμα αυτής της μετακίνησης ήταν να ερημώσουν εκτεταμένες περιοχές, οι οποίες στη συνέχεια εποικίστηκαν από τους Τούρκους.