Η Εσωτερική Πολιτική των Κομνηνών (1081-1185) 👑
Η Διοίκηση και η Οικονομία
Στα χρόνια του Αλεξίου Α' Κομνηνού αυξήθηκε υπερβολικά ο αριθμός των αξιωμάτων και η διοίκηση έπαψε να χαρακτηρίζεται από την άκαμπτη συγκεντρωτική γραφειοκρατία της προηγούμενης περιόδου. Αυξήθηκε επίσης ο αριθμός των θεμάτων της αυτοκρατορίας, με συνέπεια να μειωθούν η έκταση και η σημασία τους.
Η οικονομική πολιτική του Αλεξίου ήταν κερδοσκοπική: αντί να επιδιώξει τη νομισματική σταθερότητα, ο αυτοκράτορας εκμεταλλεύτηκε τη συνεχή υποτίμηση του νομίσματος λόγω της νόθευσής του και, απαιτώντας να του καταβάλλονται οι φόροι σε νομίσματα πλήρους αξίας, ουσιαστικά αύξανε διαρκώς τους φόρους. Επιπλέον, οι φορολογούμενοι επιβαρύνθηκαν με υποχρεωτική προσφορά εργασίας σε έργα οδοποιίας, σε κατασκευές γεφυρών κ.ά. Η φορολογική πολιτική και κυρίως η απληστία ορισμένων ιδιωτών, στους οποίους το κράτος ανέθετε την είσπραξη των φόρων, επιδείνωνε ακόμη περισσότερο τη θέση του λαού και ιδίως των αγροτών.
Μην μπερδεύεις την πολιτική του Αλεξίου Α' με προσπάθεια εξυγίανσης του νομίσματος. Ο αυτοκράτορας δεν σταθεροποίησε το νόμισμα· αντίθετα, εκμεταλλεύτηκε τη νόθευσή του: απαιτούσε να πληρώνεται σε νομίσματα πλήρους αξίας, ενώ ο λαός πλήρωνε φόρους με ένα νόμισμα που είχε ήδη υποτιμηθεί. Το αποτέλεσμα ήταν στην ουσία διαρκής αύξηση της φορολογίας.
Ο αριστοκρατικός πατριωτισμός των Κομνηνών παρουσίαζε ομοιότητες αλλά και διαφορές με την εικονομαχική περίοδο: και οι δύο εποχές, εξαιτίας της αναγκαιότητας των καιρών, προκάλεσαν τη στρατιωτικοποίηση της αυτοκρατορίας, των θεσμών και της κοινωνίας της, ώστε να κινητοποιηθεί το έθνος και να σωθεί η βυζαντινή πατρίδα. Διέφεραν όμως ως προς τον κοινωνικό προσανατολισμό των εμπνευστών τους: ενώ οι Ίσαυροι στηρίχθηκαν κυρίως στο λαϊκό εθνικό στοιχείο, οι Κομνηνοί ευνόησαν κυρίως την αριστοκρατία της χώρας, δηλαδή τις μεγάλες αστικές και στρατιωτικές οικογένειες, που σφετερίστηκαν τον κρατικό μηχανισμό και έμειναν πάντα αλληλέγγυες σε μία δράση σχεδόν οικογενειακή, γιατί πολλές από αυτές συνδέονταν μεταξύ τους με οικογενειακούς δεσμούς.
Η βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ σημειώνει πως τόσο η εικονομαχική όσο και η περίοδος των Κομνηνών εξυπηρέτησαν πρώτα απ' όλα την εθνική επιταγή, δηλαδή την αντιμετώπιση του εξωτερικού εχθρού — όμως η μία στηρίχθηκε στον λαό και η άλλη στην αριστοκρατία.
Ο Στρατός και ο Θεσμός της Πρόνοιας
Ο βυζαντινός στρατός δεν στελεχωνόταν πια μόνο από μισθοφόρους, αλλά κυρίως από προνοιάριους. Έτσι ονομάστηκαν οι στρατιωτικοί εκείνοι στους οποίους ο αυτοκράτορας παραχωρούσε αγροτικές εκτάσεις ή το δικαίωμα είσπραξης φόρων, με αντάλλαγμα την παροχή στρατιωτικής υπηρεσίας. Οι παροχές αυτές ονομάζονταν πρόνοιες: δεν αποτελούσαν ιδιοκτησία του προνοιαρίου αλλά του κράτους και επομένως ούτε μεταβιβάζονταν ούτε κληρονομούνταν. Οι προνοιάριοι ήταν έφιπποι πολεμιστές, που συμμετείχαν στον πόλεμο επικεφαλής ομάδας, της οποίας η αριθμητική δύναμη ήταν ανάλογη με την έκταση της πρόνοιας που τους είχε παραχωρηθεί.
Ο θεσμός της πρόνοιας παρουσιάζει κάποιες ομοιότητες με θεσμούς της φεουδαρχίας. Σε καμία περίπτωση όμως δεν μπορεί να γίνει λόγος για ταύτιση των δύο συστημάτων.
Η πρόνοια μοιάζει με τη δυτική φεουδαρχία, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα. Το βασικό σημείο που τις ξεχωρίζει: η πρόνοια παρέμενε πάντα ιδιοκτησία του κράτους — ποτέ δεν μεταβιβαζόταν ούτε κληρονομούνταν, όπως συνέβαινε συχνά με τα δυτικά φέουδα.
Στα χρόνια των Κομνηνών ο στρατός έγινε η κυρίαρχη τάξη στο Βυζάντιο και ζούσε εις βάρος του εξαθλιωμένου πληθυσμού. Γι' αυτό και πολλοί έσπευδαν να καταταγούν στο στρατό, σε αντίθεση με παλαιότερες εποχές, που τον απέφευγαν και προτιμούσαν άλλα επαγγέλματα.
Η Προσπάθεια για Μεταρρύθμιση
Για τον αγροτικό κόσμο μόνο ένας από τους Κομνηνούς ενδιαφέρθηκε, ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Α'. Αυτός προσπάθησε να προστατεύσει τους χωρικούς από τις καταχρήσεις των δυνατών. Αγωνίστηκε επίσης να εξαλείψει τη διαφθορά και τις καταχρήσεις στη δημόσια διοίκηση.
Ο ιστορικός Νικήτας Χωνιάτης περιγράφει πως επί Ανδρονίκου Α' δεν αξίωναν πια τίποτε από όποιον είχε εξοφλήσει τους φόρους του, δεν τον ξεγύμνωναν παίρνοντάς του και το τελευταίο πουκάμισο, δεν βασάνιζαν πια το λαό μέχρι θανάτου. Και μόνο η αναφορά του ονόματος του Ανδρονίκου επενεργούσε σαν μαγικό και οι φοροεισπράκτορες γίνονταν καπνός.
Η χρήση βίας όμως, από την πλευρά του Ανδρονίκου, αμαύρωσε την κοινωνική του πολιτική και σύντομα η βασιλεία του εξελίχθηκε σε τυραννία. Η αγανάκτηση του λαού ξέσπασε με πολλούς τρόπους και το πρόγραμμά του για ριζική αλλαγή απέτυχε. Μια άλλη αρνητική συνέπεια της πολιτικής του ήταν η επιδείνωση των σχέσεων με τη Δύση, η οποία ακολούθησε επιθετική πολιτική κατά του Βυζαντίου.
Μην θεωρήσεις πως ο Ανδρόνικος Α' απέτυχε επειδή οι στόχοι του ήταν λάθος. Η προστασία των χωρικών και η καταπολέμηση της διαφθοράς ήταν σωστοί στόχοι· η αποτυχία οφειλόταν στον τρόπο επιβολής τους — τη βία — που έστρεψε τον κόσμο εναντίον του και οδήγησε σε τυραννία, ενώ παράλληλα επιδείνωσε τις σχέσεις με τη Δύση.