Οι Διάδοχοι του Βασιλείου Β' (1025-1054) 👑
Μετά το θάνατο του Βασιλείου Β' αρχίζει μια περίοδος που χαρακτηρίζεται από δύο αντίθετες τάσεις: τη συνέχιση της οικονομικής ανάπτυξης και, συγχρόνως, την πολιτική αστάθεια. Παρά την επιφανειακή ευημερία, στα χρόνια αυτά φύτρωσαν οι πρώτοι σπόροι μιας κρίσης που θα εκδηλωνόταν έντονα τις επόμενες δεκαετίες.
Η οικονομία 💰
Η αύξηση της αγροτικής παραγωγής και η ανάπτυξη του εξωτερικού εμπορίου προκάλεσαν συσσώρευση αγαθών στην αγορά. Το πρόβλημα ήταν ότι αυτή η συσσώρευση δεν συνοδεύτηκε από ανάλογη αύξηση του κυκλοφορούντος νομίσματος: η αγορά ζητούσε περισσότερο ρευστό χρήμα απ' όσο υπήρχε διαθέσιμο.
Για να καλύψει αυτή τη ζήτηση, ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Θ' νόθευσε το χρυσό βυζαντινό νόμισμα, τον solidus, προσθέτοντάς του άργυρο. Η υποτίμηση αυτή έφτασε το 18%, και οι υποτιμήσεις που ακολούθησαν μέχρι το τέλος του αιώνα οδήγησαν το χρυσό βυζαντινό νόμισμα —το "δολλάριο του Μεσαίωνα", όπως το ονόμασε ο ιστορικός S. Lopez— να πάψει να κυριαρχεί στις διεθνείς αγορές.
Από το 312, οπότε και πρωτοεμφανίστηκε, μέχρι τα μέσα του 11ου αιώνα, το βυζαντινό νόμισμα παρέμεινε σταθερό και καθαρό για περισσότερο από 700 χρόνια. Ο Κοσμάς Ινδικοπλεύστης, τον 6ο αιώνα, στήριζε πάνω σε αυτό το ίδιο το επιχείρημά του για την αιωνιότητα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, γράφοντας ότι «με το νόμισμα αυτών εμπορεύονται όλα τα έθνη... και τέτοιο νόμισμα δεν υπάρχει σ' άλλο κράτος».
Η νόθευση του νομίσματος δεν ήταν η αιτία της οικονομικής κρίσης, αλλά μια προσπάθεια αντιμετώπισης ενός πραγματικού προβλήματος (της έλλειψης ρευστού). Το αποτέλεσμά της όμως ήταν αρνητικό μακροπρόθεσμα: υπονόμευσε τη διεθνή αξιοπιστία του βυζαντινού νομίσματος.
Το νόμισμα ως σύμβολο εξουσίας
Το βυζαντινό νόμισμα δεν ήταν απλώς μέσο συναλλαγής· ήταν και όχημα προβολής της αυτοκρατορικής ιδεολογίας. Πάνω του απεικονιζόταν ο χλαμυδοφόρος αυτοκράτορας, κρατώντας σφαίρα σταυροφόρα και σκήπτρο, εστεμμένος από άγγελο ή από τον ίδιο τον Χριστό. Έτσι διαλαλούνταν, σύμφωνα με την ιστορικό Ε. Αρβελέρ:
| Σύμβολο πάνω στο νόμισμα | Τι εξέφραζε |
|---|---|
| Χλαμύδα | Τη στρατιωτική ισχύ της αυτοκρατορίας |
| Στέψη από Άγγελο ή Χριστό | Το θεοστήρικτο της αυτοκρατορικής αρχής |
| Σκήπτρο και σφαίρα | Το παγκόσμιο και οικουμενικό της εξουσίας |
| Κυκλοφορία σε κάθε γωνιά της αυτοκρατορίας | Τα βυζαντινά δικαιώματα στη ρωμαϊκή κληρονομιά |
Η κοινωνική πολιτική 👥
Στο επίπεδο της κοινωνικής πολιτικής, οι διάδοχοι του Βασιλείου Β' πήραν μέτρα που υπονόμευαν μακροπρόθεσμα τη συνοχή της βυζαντινής κοινωνίας.
Η κατάργηση του αλληλέγγυου και η εγκατάλειψη του αγώνα κατά των δυνατών είχαν μοιραίες συνέπειες: οι μεγαλογαιοκτήμονες απορρόφησαν τα κτήματα των μικρών γεωργών, οι οποίοι κατέληξαν πάροικοι.
Η εξέλιξη αυτή είχε διπλή αρνητική συνέπεια:
- Υπονόμευσε την αμυντική ισχύ του κράτους, αφού προϋπόθεση για τη στράτευση ενός πολίτη ήταν η κατοχή αγροτικού κλήρου — κι αυτός τώρα χανόταν.
- Υπονόμευσε την οικονομική ευρωστία του κράτους, αφού λιγότεροι ελεύθεροι μικροκαλλιεργητές σήμαιναν λιγότερους φορολογούμενους.
Επί Κωνσταντίνου Θ' Μονομάχου, οι δυνατοί:
- εξαιρέθηκαν από τη φορολογία,
- απέκτησαν σημαντικές δικαστικές και διοικητικές δικαιοδοσίες,
- και αύξησαν την κτηματική τους περιουσία.
Επιπλέον, πολλές φορές το κράτος αναγκαζόταν να εκμισθώνει τους φόρους σε ιδιώτες. Μακροπρόθεσμα, αυτό περιόρισε τα δημόσια έσοδα και καταπίεσε οικονομικά τους γεωργούς.
Κατά την περίοδο αυτή το Βυζαντινό Κράτος διατήρησε την ισχύ του και η κοινωνία εξακολούθησε να ευημερεί — δεν πρόκειται δηλαδή για μια εποχή φανερής παρακμής. Ταυτόχρονα όμως δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις και εμφανίστηκαν τα πρώτα συμπτώματα μιας κρίσης που θα εκδηλωνόταν με ένταση αργότερα.
Πολιτική αστάθεια ⚔️
Οι συχνές εναλλαγές αυτοκρατόρων, οι δολοπλοκίες και οι έριδες χαρακτηρίζουν την περίοδο αυτή. Οι διαμάχες ξεσπούσαν κυρίως ανάμεσα:
- στους δυνατούς, που είχαν αποκτήσει αίγλη από τους πολέμους, και
- στην πολιτική αριστοκρατία της πρωτεύουσας, που είχε ενισχυθεί από την πολιτική του Βασιλείου Β'.
Οι θρίαμβοι των Μακεδόνων αυτοκρατόρων στα πεδία των μαχών είχαν δημιουργήσει ένα αίσθημα υπερβολικής αυτοπεποίθησης, το οποίο εξηγεί την αδιαφορία που επέδειξαν οι διάδοχοι του Βασιλείου Β' για τα συμφέροντα της αυτοκρατορίας.
Δείγμα αυτής της αλαζονείας υπήρξε:
- η καθιέρωση του θεσμού της εξαγοράς της θητείας (δηλαδή εξαγορά της θητείας),
- και η βαθμιαία επάνδρωση του βυζαντινού στρατού από ξένους μισθοφόρους,
τη στιγμή ακριβώς που νέοι, άκρως επικίνδυνοι εχθροί απειλούσαν τα δυτικά, τα βόρεια και τα ανατολικά σύνορα του κράτους.
Ενώ το κράτος αντιμετώπιζε ταυτόχρονες απειλές σε τρία μέτωπα —δυτικό, βόρειο και ανατολικό— οι διάδοχοι του Βασιλείου Β' επέλεξαν να αποδυναμώσουν ακριβώς τον εγχώριο στρατό, αντικαθιστώντας πολίτες-στρατιώτες με ξένους μισθοφόρους.