Προοίμιο της Ακμής του Βυζαντινού Κράτους (843-867) 🏰
Στη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ' (842-867) το Βυζάντιο σημείωσε αισθητή πρόοδο στην παιδεία και την οικονομία, ενώ πέτυχε και σημαντικές στρατιωτικές επιτυχίες κατά των Αράβων στη Μικρά Ασία. Την ίδια περίοδο διαμορφώθηκαν δύο εξελίξεις που καθόρισαν τις σχέσεις του Βυζαντίου με τους γειτονικούς λαούς και με τη Δύση: ο εκχριστιανισμός των Σλάβων και η σύγκρουση της Κωνσταντινούπολης με τη Ρώμη, γνωστή ως το Πρώτο Σχίσμα.
Ο εκχριστιανισμός των Σλάβων
Οι Βυζαντινοί στράφηκαν κατά την περίοδο αυτή προς τον σλαβικό κόσμο με στόχο τον εκχριστιανισμό του. Ύστερα από μια ανεπιτυχή επίθεση των Ρώσων κατά της Κωνσταντινούπολης το 860, βυζαντινοί ιεραπόστολοι εναπόθεσαν τα πρώτα σπέρματα του Χριστιανισμού στο νεοσύστατο Ρωσικό Κράτος.
Το 863 στάλθηκε ιεραποστολή στη Μοραβία, ύστερα από πρόσκληση του ηγεμόνα της χώρας, του Ραστισλάβου. Επικεφαλής της πρεσβείας τοποθετήθηκαν ο λόγιος και γνώστης της σλαβονικής γλώσσας Κωνσταντίνος-Κύριλλος και ο αδελφός του Μεθόδιος από τη Θεσσαλονίκη.
Ο Κωνσταντίνος επινόησε το λεγόμενο γλαγολιτικό αλφάβητο και μετέφρασε την Αγία Γραφή στα σλαβονικά. Έτσι η Λειτουργία και το κήρυγμα στη Μοραβία άρχισαν να γίνονται στη σλαβονική γλώσσα. Στη Μοραβία οι δύο Θεσσαλονικείς εργάστηκαν με ακάματο ζήλο. Αργότερα οι μαθητές τους εκδιώχθηκαν από τη χώρα και ο φραγκικός κλήρος κυριάρχησε, αλλά ο βυζαντινός πολιτισμός, χάρη στο έργο των δύο αδελφών, πέτυχε να ριζώσει βαθιά. Οι Σλάβοι οφείλουν τις απαρχές της εθνικής φιλολογίας τους στους δύο αυτούς ιεραποστόλους.
Το γλαγολιτικό αλφάβητο δεν ήταν απλή αντιγραφή του ελληνικού· ο Κωνσταντίνος το επινόησε από την αρχή για να αποδώσει ήχους της σλαβικής γλώσσας που δεν υπήρχαν στα ελληνικά. Είναι το πρώτο γραπτό σύστημα που χρησιμοποιήθηκε ποτέ για τους Σλάβους, και θεμελίωσε τη μετέπειτα σλαβική γραμματεία.
Στο ζήτημα του εκχριστιανισμού των Βουλγάρων το πατριαρχείο, σε συνεργασία με την αυτοκρατορική εξουσία, έδρασε δυναμικά. Όταν οι Βούλγαροι ζήτησαν από τον πάπα ιεραποστόλους, το Βυζάντιο επενέβη αστραπιαία, για να αποτρέψει την ένταξη της γειτονικής χώρας στη σφαίρα επιρροής της Δύσης. Στρατός και στόλος απέκλεισαν τα σύνορα και τα παράλια της Βουλγαρίας και έτσι ο βούλγαρος ηγεμόνας Βόρης αναγκάστηκε να ενδώσει. Το 864 μάλιστα βαπτίστηκε στην Κωνσταντινούπολη με ανάδοχο τον αυτοκράτορα και έλαβε το όνομα Μιχαήλ.
Μην συγχέεις τους τρόπους διάδοσης του Χριστιανισμού: στη Μοραβία το Βυζάντιο χρησιμοποίησε ειρηνική ιεραποστολή με εκπαίδευση και μετάφραση κειμένων, ενώ στη Βουλγαρία επέβαλε τη βάπτιση του ηγεμόνα μέσω στρατιωτικής και διπλωματικής πίεσης. Στη Ρωσία, αντίθετα, η πρώτη επαφή ήταν αποτέλεσμα μιας αποκρουσθείσας στρατιωτικής επίθεσης, όχι οργανωμένης αποστολής.
Μαρτυρία: η πρόσκληση του Ραστισλάβου
Το ίδιο το αίτημα του σλάβου ηγεμόνα προς τον αυτοκράτορα Μιχαήλ διασώζεται στον σλαβικό Βίο του Μεθοδίου:
«Εμείς οι Σλάβοι, όμως, είμαστε ένας απλοϊκός λαός και δεν υπάρχει κανένας που να μπορεί να μας διδάξει την αλήθεια και να μας εξηγήσει το αληθινό νόημα της Αγίας Γραφής. Γι' αυτό, αυτοκράτορα, στείλε μας έναν άνδρα ικανό να ανορθώσει όλη την αλήθεια».
Ύστερα από αυτό το μήνυμα, ο αυτοκράτορας απευθύνθηκε στον Κωνσταντίνο λέγοντάς του πως κανείς άλλος δεν μπορούσε να φέρει σε πέρας το έργο αυτό, αφού εκείνος και ο αδελφός του καταγόταν από τη Θεσσαλονίκη και γνώριζαν τη σλαβική γλώσσα.
Ο ανταγωνισμός μεταξύ των δύο Εκκλησιών και το Πρώτο Σχίσμα
Μετά την αποδοχή του βαπτίσματος από τον Βούλγαρο ηγεμόνα, ο ελληνικός κλήρος προχώρησε στην οργάνωση της Βουλγαρικής Εκκλησίας σύμφωνα με τις υποδείξεις του πατριάρχη Φωτίου. Ο Βόρης συνέτριψε την αντίσταση των βουλγάρων ευγενών, των βογιάρων, οι οποίοι έμεναν πιστοί στην εθνική θρησκεία. Ωστόσο απογοητεύθηκε γρήγορα από το γεγονός ότι η διοίκηση της Εκκλησίας ανατέθηκε σε έλληνα επίσκοπο και στράφηκε εκ νέου προς τη Ρώμη.
Με τη συμπαράσταση του αυτοκράτορα, ο πατριάρχης Φώτιος απέκρουσε και τη νέα επέμβαση της Ρώμης και κατηγόρησε τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία για θέματα λατρείας και εκκλησιαστικής τάξης, κυρίως όμως για το δόγμα ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και από τον Υιό, το λεγόμενο filioque. Το δόγμα αυτό τελικά απορρίφθηκε από τη Σύνοδο του 867 και ο πάπας Νικόλαος αναθεματίστηκε — γεγονός γνωστό ως το Πρώτο Σχίσμα. Το βουλγαρικό ζήτημα διευθετήθηκε με απόφαση της Συνόδου που συγκλήθηκε το 870 στην Κωνσταντινούπολη: η Βουλγαρία θα υπαγόταν πλέον στη δικαιοδοσία του πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης.
Το Πρώτο Σχίσμα του 867, γνωστό και ως Φωτιανό Σχίσμα, δεν ήταν το οριστικό Σχίσμα ανάμεσα στην Ανατολική και τη Δυτική Εκκλησία — εκείνο θα σημειωνόταν αργότερα, το 1054. Το 867 σηματοδοτεί την πρώτη μεγάλη ρήξη, γύρω από το δόγμα του filioque και τη διεκδίκηση της Βουλγαρίας.
Μαρτυρία: η διαμαρτυρία του Φωτίου
Η οξύτητα της αντιπαράθεσης αποτυπώνεται στα ίδια τα λόγια του πατριάρχη Φωτίου εναντίον των δυτικών κληρικών που έδρασαν στη Βουλγαρία:
«Άνδρες ασεβείς και απαίσιοι, άνδρες που αναδύθηκαν από το σκοτάδι, μιας και γεννήθηκαν στην Εσπερία (Δυτική Ευρώπη), επέπεσαν κατά του νεοπροσήλυτου στη χριστιανική ευσέβεια έθνους (δηλαδή των Βουλγάρων) σαν κεραυνός ή σεισμός ή σφοδρό χαλάζι ή, ακριβέστερα, σαν άγριο θηρίο στον αμπελώνα του Κυρίου (δηλαδή την Εκκλησία της Βουλγαρίας), και με δόντια και πόδια, δηλαδή με την αισχρή συμπεριφορά τους και τις κακοδοξίες τους, με θρασύτητα και τόλμη, τον άρπαξαν και τον λεηλάτησαν».
Η ίδια Σύνοδος του 867 συνδύασε δύο αποφάσεις που έμοιαζαν άσχετες αλλά ήταν στην πραγματικότητα συνδεδεμένες: καταδίκασε ένα θεολογικό δόγμα (το filioque) και αναθεμάτισε έναν πρόσωπο (τον πάπα Νικόλαο) επειδή διεκδικούσε πολιτική και εκκλησιαστική επιρροή στη Βουλγαρία. Θεολογία και γεωπολιτική ήταν άρρηκτα δεμένες στη διαμάχη Ανατολής-Δύσης.