Σλάβοι και Βούλγαροι ⚔️
Οι Σκλαβηνίες
Οι μόνιμες εγκαταστάσεις των Σλάβων στη Χερσόνησο του Αίμου είναι γνωστές με τον όρο σκλαβηνίες. Στον γεωγραφικό χώρο της Ελλάδας οι σκλαβηνίες αποτελούσαν αυτόνομες νησίδες σλαβικού πληθυσμού, μικρότερης ή μεγαλύτερης έκτασης.
Στη διάρκεια του 9ου αιώνα οι σκλαβηνίες που βρίσκονταν στα βορειοδυτικά της Χερσονήσου του Αίμου εξελίχθηκαν στα πρώτα κρατίδια των Σέρβων και των Κροατών. Η ύπαρξη και η ανάπτυξη των δύο αυτών κρατιδίων διευκόλυνε τον εκχριστιανισμό των δύο λαών επί Βασιλείου Α'.
Την ίδια εποχή (9ος αιώνας) οι σκλαβηνίες που βρίσκονταν στα νότια της Χερσονήσου του Αίμου άρχισαν να ενσωματώνονται στην επεκτεινόμενη θεματική διοίκηση του Βυζαντινού Κράτους. Οι σκλαβηνίες ήταν αρχικά ημιαυτόνομες και πλήρωναν φόρο υποτέλειας.
Οι σκλαβηνίες δεν είχαν όλες την ίδια μοίρα. Οι βορειοδυτικές οδήγησαν στα πρώτα κρατίδια των Σέρβων και των Κροατών, ενώ οι νότιες απορροφήθηκαν σταδιακά από τη βυζαντινή θεματική διοίκηση. Πρόκειται για δύο διαφορετικές, παράλληλες εξελίξεις του 9ου αιώνα, όχι για μία κοινή πορεία.
Ένα παράθεμα από τον χρονογράφο Θεοφάνη δείχνει πώς λειτουργούσε στην πράξη η σχέση Βυζαντίου, σκλαβηνιών και Βουλγάρων: τον Οκτώβριο του 773 ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε' πληροφορήθηκε από κρυφούς φίλους του στη Βουλγαρία ότι ο χάνος (κύριος) της Βουλγαρίας ετοίμαζε στράτευμα 12.000 ανδρών, μαζί με τους βογιάρους του, για να λεηλατήσει τη σκλαβηνία της Βερζιτίας και να απαγάγει τον πληθυσμό της στη Βουλγαρία. Όσο οι απεσταλμένοι (αποκρισιάριοι) του βούλγαρου χάνου παρέμεναν στην Πόλη, ο αυτοκράτορας προσποιόταν ότι ετοιμάζει εκστρατεία κατά των Αράβων, ώστε να μην βγει από τα τείχη παρά μόνο μικρός στρατός. Μόλις οι Βούλγαροι απεσταλμένοι έφυγαν και οι κατάσκοποί του τον βεβαίωσαν ότι είχαν εγκαταλείψει τη βυζαντινή επικράτεια, ο Κωνσταντίνος Ε' κίνησε αιφνιδιαστικά τον στρατό του, έπεσε στις τάξεις των Βουλγάρων στα Λιθοσώρια χωρίς προειδοποιητική σάλπιγγα, τους έτρεψε σε φυγή και κέρδισε μεγάλη νίκη.
Η αφήγηση του Θεοφάνη δείχνει ότι ο Κωνσταντίνος Ε' δεν βασίστηκε μόνο στη στρατιωτική δύναμη: χρησιμοποίησε μυστικούς πληροφοριοδότες μέσα στη Βουλγαρία και σκόπιμη παραπλάνηση (την προσποιητή εκστρατεία κατά των Αράβων) για να πετύχει πλήρες αιφνιδιασμό. Η κατασκοπία και η διπλωματική υποκρισία ήταν εξίσου σημαντικά όπλα του Βυζαντίου με το σπαθί.
Η ίδρυση του κράτους των Βουλγάρων
Επί Κωνσταντίνου Δ' ιδρύθηκε στη Χερσόνησο του Αίμου το κράτος των Βουλγάρων, λαού που προωθήθηκε από τις ασιατικές στέπες ως τις εκβολές του Δούναβη. Οι Βούλγαροι νίκησαν τον βυζαντινό στρατό και κατέκτησαν τα εδάφη ανάμεσα στον Δούναβη, τον Αίμο και τον Εύξεινο Πόντο. Ο αυτοκράτορας υποχρεώθηκε να αναγνωρίσει σιωπηρά τη νέα κατάσταση και να υποσχεθεί την καταβολή ετήσιων χορηγιών για το μέλλον.
Η αναγνώριση του βουλγαρικού κράτους δεν ήταν απλώς αναγκαστική υποχώρηση· ήταν, όπως λέει η πηγή, «πράξη σύνεσης». Στην περιοχή είχαν ήδη διεισδύσει σλαβικές φυλές, με αποτέλεσμα αυτή να έχει ουσιαστικά αποσπαστεί από τον έλεγχο της αυτοκρατορίας — το Βυζάντιο απλώς επισημοποίησε μια κατάσταση που ήδη δεν μπορούσε να αλλάξει.
Η συμφωνία με τους Βουλγάρους ανανεώθηκε αργότερα. Οι Βούλγαροι μάλιστα βοήθησαν τον Λέοντα Γ' να αντιμετωπίσει τους Άραβες επιδρομείς μπροστά στα τείχη της Κωνσταντινούπολης.
Εσωτερικές ταραχές στη Βουλγαρία
Ένα δεύτερο παράθεμα του Θεοφάνη περιγράφει την πολιτική αστάθεια στο εσωτερικό της Βουλγαρίας. Το 763 οι Βούλγαροι επαναστάτησαν και σκότωσαν τους κυρίους τους που κατάγονταν από τη βασιλεύουσα δυναστεία, ορίζοντας κύριό τους τον κακόβουλο Τελέτζη, τριάντα ετών. Τότε πολλοί Σλάβοι τράπηκαν σε φυγή και προσχώρησαν στον αυτοκράτορα, ο οποίος τους εγκατέστησε στον ποταμό Αρτάνα της Βιθυνίας.
Μετά τη νίκη του βυζαντινού στρατού επί του Τελέτζη και των σλάβων συμμάχων του στην πεδιάδα της Αγχιάλου (30 Ιουνίου 763), οι Βούλγαροι στασίασαν, σκότωσαν τον Τελέτζη μαζί με τους βογιάρους του και έβαλαν στη θέση του τον Σαβίνο, γαμπρό του παλιού κυρίου τους Κορμεσίου. Ο Σαβίνος έστειλε αμέσως μήνυμα στον αυτοκράτορα ζητώντας ειρήνη· οι Βούλγαροι όμως συγκάλεσαν λαϊκή συνέλευση και αντιστάθηκαν στα σχέδιά του, λέγοντας ότι εξαιτίας του η Βουλγαρία κινδύνευε να υποδουλωθεί στους Ρωμαίους (δηλαδή στους Βυζαντινούς). Ξέσπασε επανάσταση, ο Σαβίνος κατέφυγε στο κάστρο της Μεσημβρίας και προσχώρησε στον αυτοκράτορα, και οι Βούλγαροι έβαλαν στη θέση του ως κύριό τους τον Παγάνο.
Στο διάστημα λίγων μηνών η βουλγαρική ηγεσία άλλαξε τρεις φορές: από τη βασιλεύουσα δυναστεία στον Τελέτζη, από τον Τελέτζη στον Σαβίνο, και από τον Σαβίνο στον Παγάνο. Το κοινό νήμα είναι ότι κάθε φορά που ένας ηγεμόνας έδειχνε διάθεση συνεννόησης με το Βυζάντιο (όπως ο Σαβίνος), ανατρεπόταν από όσους φοβούνταν υποταγή στους Βυζαντινούς.
Τον 8ο αιώνα ο Κωνσταντίνος Ε' προσπάθησε με αλλεπάλληλες εκστρατείες να καταλύσει το βουλγαρικό κράτος. Η διεξαγωγή του πολέμου ήταν δυσχερής για τους Βουλγάρους, καθώς αντιμετώπιζαν μεγάλη εσωτερική πολιτική κρίση από τη σύγκρουση της αντιβυζαντινής με τη φιλοβυζαντινή παράταξη. Η παλαιά βουλγαρική αριστοκρατία ακολουθούσε αντιβυζαντινή πολιτική, ενώ το φιλοβυζαντινό κόμμα είχε τις ρίζες του στην εθνότητα που διαμορφωνόταν από την ανάμειξη των σλαβικών πληθυσμών με τις λαϊκές βουλγαρικές τάξεις. Η εξασθένηση των Βουλγάρων λόγω αυτής της εσωτερικής σύγκρουσης συνέβαλε στην αποκατάσταση της βυζαντινής υπεροχής στη Χερσόνησο του Αίμου, χωρίς όμως ο αυτοκράτορας να πετύχει τον τελικό του σκοπό, δηλαδή την κατάλυση του βουλγαρικού κράτους.
Η Βουλγαρία υπό τον Κρούμο
Η Βουλγαρία ισχυροποιήθηκε σημαντικά στις αρχές του 9ου αιώνα, όταν προσάρτησε πρώην αβαρικά εδάφη.
Τις εχθροπραξίες ανάμεσα σε Βουλγάρους και Βυζαντινούς εγκαινίασε ο χάνος Κρούμος με την κατάκτηση της Σαρδικής (Σόφιας) και την εξόντωση των υπερασπιστών της, το 809. Ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Α' εκστράτευσε τότε κατά των Βουλγάρων και προχώρησε βαθιά στη βουλγαρική επικράτεια, όμως η επιχείρηση είχε τραγική γι' αυτόν έκβαση: στις διαβάσεις του Αίμου ο στρατός του εκμηδενίστηκε ολοκληρωτικά και ο ίδιος ο αυτοκράτορας έπεσε στο πεδίο της μάχης.
Ο Νικηφόρος Α' είναι από τους ελάχιστους Βυζαντινούς αυτοκράτορες που σκοτώθηκαν σε μάχη εναντίον εξωτερικού εχθρού. Η καταστροφή στις διαβάσεις του Αίμου το 811 έμεινε στη μνήμη ως μια από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές συμφορές του Βυζαντίου απέναντι στους Βουλγάρους.
Σύντομα ο Κρούμος επανέλαβε τις επιχειρήσεις του, κατακτώντας λιμάνια του Ευξείνου Πόντου. Η εμφάνισή του μπροστά στα τείχη της Κωνσταντινούπολης αποτέλεσε το αποκορύφωμα των επιθετικών ενεργειών του. Ο βούλγαρος ηγεμόνας όμως πέθανε ξαφνικά το 814, και έτσι το Βυζάντιο απαλλάχθηκε από έναν ισχυρό αντίπαλο. Ο διάδοχός του Ομουρτάγ συνήψε τριαντάχρονη συνθήκη ειρήνης. Μετά τη σύναψή της, στα βυζαντινοβουλγαρικά σύνορα επικράτησε, σχεδόν ως τα τέλη του αιώνα, αδιατάρακτη ειρήνη.
Στο διάστημα 809-811 οι ρόλοι αντιστράφηκαν δύο φορές: πρώτα ο Κρούμος επιτέθηκε και κατέλαβε τη Σαρδική (809), έπειτα ο Νικηφόρος Α' εξεστράτευσε βαθιά στη Βουλγαρία και καταστράφηκε στις διαβάσεις του Αίμου (811). Η νίκη του Κρούμου στη Σαρδική και η καταστροφή του Νικηφόρου Α' είναι δύο διαφορετικά επεισόδια, όχι το ίδιο γεγονός.
Η οργάνωση του Βουλγαρικού Κράτους
Η δομή του βουλγαρικού κράτους ως τον 9ο αιώνα χαρακτηρίζεται από τη διαφορετική συμμετοχή στη διακυβέρνηση της χώρας των δύο φυλετικών στοιχείων που συνέθεταν τον πληθυσμό του: των Πρωτοβουλγάρων και των σλαβικών φυλών που είχαν εγκατασταθεί στην επικράτειά του και είχαν οργανωθεί σε σκλαβηνίες. Ο χάνος και η πρωτοβουλγαρική αριστοκρατία καθόριζαν την κρατική πολιτική, ενώ οι αρχηγοί των σκλαβηνιών διατηρούσαν στις περιοχές τους μια ορισμένη αυτονομία και συμμετείχαν μόνο ως έναν βαθμό στη διοίκηση. Υπήρχε δηλαδή μια δυαρχία που αντιστοιχούσε στον εθνικό-φυλετικό δυϊσμό της χώρας.
Στη διάρκεια όμως του 9ου αιώνα ενισχύθηκε η κεντρική εξουσία, ενώ σταδιακά υποχώρησε η δύναμη των αρχηγών των σλαβικών φυλών. Από την άλλη πλευρά, η αριθμητική υπεροχή των Σλάβων είχε ως αποτέλεσμα τον εκσλαβισμό των Βουλγάρων. Έτσι, οι Σλάβοι υποτάχθηκαν πολιτικά στην πρωτοβουλγαρική αριστοκρατία, αλλά αφομοίωσαν εθνολογικά τους ουννικής καταγωγής Βουλγάρους.
Μην σκεφτείς ότι η πολιτική και η εθνολογική εξέλιξη πήγαν προς την ίδια κατεύθυνση. Πολιτικά επικράτησαν οι Πρωτοβούλγαροι — η κεντρική τους εξουσία ενισχύθηκε και οι Σλάβοι υποτάχθηκαν σε αυτήν. Εθνολογικά όμως επικράτησαν οι Σλάβοι — λόγω του αριθμού τους αφομοίωσαν τους Πρωτοβουλγάρους. Το βουλγαρικό κράτος έμεινε πολιτικά, αλλά ο λαός του έγινε σε μεγάλο βαθμό σλαβόφωνος.