Οι Αραβικές Κατακτήσεις και οι Συνέπειές τους ⚔️

Η οικονομική σημασία της Αιγύπτου 🌾

Πριν μπούμε στην ιστορία της κατάκτησης, αξίζει να καταλάβουμε γιατί η Αίγυπτος ήταν τόσο πολύτιμη για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ένα παράθεμα της εποχής, η Expositio totius mundi et gentium, περιγράφει την οικονομική της σημασία με σαφήνεια:

Περισσότερο όμως από την υπόλοιπη χώρα, η Αλεξάνδρεια επωφελείται από τις ευεργεσίες του Νείλου, που το θέρος αρδεύει και προετοιμάζει τη γη και τη σπορά. Όταν η γη σπαρθεί, οι κάτοικοι απολαμβάνουν μια μεγάλη ευλογία. Ένα μέτρο καρπού αποδίδει στο τέλος εκατό έως εκατόν είκοσι μέτρα. Έτσι γίνεται χρήσιμη στις άλλες επαρχίες. Από εδώ η Κωνσταντινούπολη και η Θράκη εξασφαλίζουν το μεγαλύτερο μέρος της τροφής τους, το ίδιο και οι ανατολικές επαρχίες, που χρειάζονται το σιτάρι εξαιτίας της παρουσίας του αυτοκρατορικού στρατού που πολεμά εναντίον των Περσών. Καμιά άλλη επαρχία έξω από τη θεία Αίγυπτο δεν μπορεί να καλύψει αυτή την ανάγκη.

— Expositio totius mundi et gentium, κεφ. 36, έκδ. J. Rougé, Παρίσι 1966, 172.

Η πλημμύρα του Νείλου άρδευε και γόνιμοποιούσε τη γη κάθε καλοκαίρι, με αποτέλεσμα η σοδειά να αποδίδει εκατό έως εκατόν είκοσι φορές τον σπόρο. Χάρη σε αυτή την τεράστια παραγωγικότητα, η Αίγυπτος τροφοδοτούσε με σιτάρι την Κωνσταντινούπολη, τη Θράκη, αλλά και τις ανατολικές επαρχίες, οι οποίες είχαν ανάγκη από πρόσθετες προμήθειες εξαιτίας του αυτοκρατορικού στρατού που πολεμούσε εκεί εναντίον των Περσών.

Η αραβική εξάπλωση 🐎

Δεν πέρασαν δύο χρόνια από τον θάνατο του Μωάμεθ και οι Άραβες μαχητές, με την καθοδήγηση των δύο πρώτων χαλιφών, εισέβαλαν και κατέκτησαν, σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, τις γειτονικές πλούσιες χώρες της Εγγύς Ανατολής.

Οι κατακτήσεις των Αράβων πραγματοποιήθηκαν με εκπληκτική ταχύτητα και είχαν ποικίλες αιτίες:

• Η εξάντληση Βυζαντινών και Περσών από τους μακροχρόνιους μεταξύ τους αγώνες.
• Το ψυχικό σχίσμα ανάμεσα στο κέντρο και στις ανατολικές επαρχίες του Βυζαντινού Κράτους, λόγω της αίρεσης του μονοφυσιτισμού, η οποία είχε επικρατήσει σε αυτές. Αυτή θεωρείται η σπουδαιότερη αιτία.

Οι τύχες της Συρίας, της Περσίας, της Παλαιστίνης, της Μεσοποταμίας και της Αρμενίας είχαν οριστικά κριθεί μέχρι το 640. Συγχρόνως άρχισε η κατάκτηση της Αιγύπτου, του σιτοβολώνα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η οποία ολοκληρώθηκε με την οριστική κατάληψη της Αλεξάνδρειας το 646.

Μετά την κατάληψη της Βόρειας Αφρικής, στις αρχές του 8ου αιώνα, οι Άραβες κατέκτησαν μέρος της βησιγοτθικής Ισπανίας. Η προέλασή τους όμως στη Δύση αναχαιτίστηκε τελικά από τους Φράγκους στο Πουατιέ το 732.

Ο πόλεμος στη θάλασσα και οι πολιορκίες της Κωνσταντινούπολης 🚢

Στα μέσα του 7ου αιώνα ο χαλίφης Μωαβίας συνειδητοποίησε ότι ο αγώνας με το Βυζάντιο θα κρινόταν στη θάλασσα και μερίμνησε για τη ναυπήγηση στόλου. Η πρώτη ναυτική εκστρατεία του κατέληξε στην άλωση της Κωνστάντιας, πρωτεύουσας της Κύπρου. Σειρά είχαν τα νησιά Ρόδος και Κως. Ωστόσο ήταν προφανές ότι η Κωνσταντινούπολη ήταν ο τελικός στόχος του Μωαβία.

Στα χρόνια της βασιλείας του Κωνσταντίνου Δ' ανακόπηκε για πρώτη φορά η ακάθεκτη εξάπλωση του Ισλάμ. Το 674-678 οι Άραβες επιχείρησαν να κατακτήσουν την Κωνσταντινούπολη. Όλες όμως οι απόπειρές τους απέτυχαν, ενώ ο στόλος τους καταστράφηκε από το υγρόν πυρ. Ο Μωαβίας αναγκάστηκε να υπογράψει ταπεινωτική ειρήνη, η οποία, παρά την περιορισμένη διάρκειά της, ανύψωσε το διεθνές γόητρο του Βυζαντινού κράτους.

Το 717 ο αραβικός στόλος έφθασε και πάλι μπροστά στα τείχη της Βασιλεύουσας. Η πρωτεύουσα σώθηκε, για δεύτερη φορά, χάρη στην αποφασιστικότητα των υπερασπιστών της και το υγρόν πυρ. Η Κωνσταντινούπολη δεν απειλήθηκε έκτοτε από τους Άραβες.

Σχετικά με τους τρόπους χρήσης του υγρού πυρός τον 10ο αιώνα, τα Ναυμαχικά του αυτοκράτορα Λέοντος ΣΤ' αναφέρουν:

Και ο δρόμωνας (τύπος πολεμικού πλοίου) ας έχει σε κάθε περίπτωση μπροστά στην πλώρη σίφωνα (σωλήνα), κατασκευασμένο από χαλκό, με τον οποίο θα εκτοξεύεται το υγρό πυρ κατά των εχθρών. Πολλές δραστηριότητες επινοήθηκαν από τους παλαιούς και τους νεότερους κατά των εχθρικών πλοίων και των πολεμιστών που επιβαίνουν σ' αυτά, όπως, για παράδειγμα, η εκτόξευση υγρού πυρός από τα σιφώνια με βροντή και καπνό που σκεπάζει τα σιφώνια. Εμείς συμβουλεύουμε να εκτοξεύονται και χύτρες γεμάτες υγρό πυρ, σύμφωνα με τη μέθοδο συσκευασίας που υποδείχθηκε. Όταν συντριβούν οι χύτρες, τα πλοία των εχθρών θα αρπάξουν εύκολα φωτιά.

Πρέπει να χρησιμοποιείται και μια άλλη μέθοδος: η ρίψη με το χέρι των μικρών σιφωνίων, που ονομάζονται χειροσίφωνα και τα κρατούν οι στρατιώτες πίσω από τις σιδερένιες ασπίδες τους. Αυτά επινοήθηκαν και κατασκευάστηκαν πρόσφατα. Μ' αυτά το υγρό πυρ θα εκτοξεύεται καταπρόσωπα στους εχθρούς.

— Ναυμαχικά Λέοντος ΣΤ', έκδ. Α. Dain, Παρίσι 1943, 20, 29-30.

Δηλαδή, το υγρό πυρ χρησιμοποιούνταν με τρεις κύριους τρόπους: εκτοξευόταν από χάλκινους σίφωνες τοποθετημένους στην πλώρη των δρομώνων· ριχνόταν μέσα σε χύτρες που, όταν συντρίβονταν πάνω στα εχθρικά πλοία, τα έβαζαν εύκολα φωτιά· και εκτοξευόταν με το χέρι από «χειροσίφωνα», μικρά σιφώνια που κρατούσαν οι στρατιώτες πίσω από τις σιδερένιες ασπίδες τους, στοχεύοντας κατευθείαν στο πρόσωπο των αντιπάλων.

Οι αραβοβυζαντινές συγκρούσεις στη Μ. Ασία και την Ανατολική Μεσόγειο 🌊

Μετά τις αποτυχημένες πολιορκίες της Κωνσταντινούπολης, ο πόλεμος μεταφέρθηκε στη Μικρά Ασία. Στις αρχές του 9ου αιώνα η αυτοκρατορία απαλλάχθηκε προσωρινά από τις αραβικές επιδρομές στα μικρασιατικά εδάφη, γιατί το Χαλιφάτο συγκλονίστηκε από εσωτερικές διαμάχες.

Το 821-823 όμως η αναστάτωση που προκλήθηκε στο Βυζάντιο από την εξέγερση του Θωμά Σλάβου και η παραμέληση του στόλου από την πλευρά των Βυζαντινών έδωσαν την ευκαιρία σε Άραβες από την Ισπανία να καταλάβουν την Κρήτη και να κάνουν απόβαση στη Σικελία.

Λίγα χρόνια αργότερα ο αυτοκράτορας Θεόφιλος αναγκάστηκε να δώσει σκληρούς αγώνες εναντίον των Αράβων στο μικρασιατικό μέτωπο. Το σπουδαιότερο επεισόδιο του πολέμου αυτού υπήρξε η πολυθρύλητη στην επική παράδοση καταστροφή του Αμορίου (838), ιδιαίτερης πατρίδας του Θεόφιλου.

Οι συνέπειες των αραβικών κατακτήσεων 🗺️

Οι αραβικές κατακτήσεις έθεσαν τέρμα στην ελληνορωμαϊκή κυριαρχία στη Μεσόγειο, στις ακτές της οποίας εμφανίστηκε πλέον ένας νέος κόσμος.

Τη βυζαντινή θαλασσοκρατορία διαδέχθηκε μια περίοδος συγκυριαρχίας των Αράβων και των Βυζαντινών στη Μεσόγειο και τα θαλάσσια σύνορα του Βυζαντίου υποχώρησαν στη γραμμή Κρήτη-Κύπρος-Λυκία/Κιλικία. Σχεδόν κάθε χρόνο γίνονταν επιδρομές (κούρσα) των αραβικών στόλων, με αποτέλεσμα ο πληθυσμός των νησιών και των ακτών του Αιγαίου να μειωθεί δραματικά και το εμπόριο να περιοριστεί. Από την άλλη πλευρά οι χερσαίες αραβικές επιδρομές έπληξαν το εμπόριο και περιόρισαν σημαντικά τις αγροτικές δραστηριότητες των μικρασιατικών πληθυσμών.