Η Βασιλεία του Ηρακλείου (610-641). Αποφασιστικοί Αγώνες και Μεταρρυθμίσεις ⚔️
Στις αρχές του 7ου αιώνα, όταν ο στρατός κάλεσε στο θρόνο τον Ηράκλειο, η κατάσταση της αυτοκρατορίας ήταν ακόμη εξαιρετικά κρίσιμη. Η βασιλεία του σημάδεψε μια περίοδο σκληρών εξωτερικών αγώνων, αλλά και βαθιών εσωτερικών μεταρρυθμίσεων που άλλαξαν για πάντα τον χαρακτήρα του κράτους.
α. Εξωτερικοί κίνδυνοι
Οι αβαροσλαβικές επιδρομές δημιούργησαν μία νέα κατάσταση στη Χερσόνησο του Αίμου. Ακμαίες πόλεις καταστράφηκαν, ενώ μεγάλο μέρος του πληθυσμού εξοντώθηκε, αιχμαλωτίστηκε ή τράπηκε σε φυγή. Η Θεσσαλονίκη πολιορκήθηκε επανειλημμένα από τους εισβολείς.
Οι Σλάβοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα σε εδάφη της σημερινής Ελλάδας, δημιουργώντας τις λεγόμενες σκλαβηνίες. Από την άλλη πλευρά, ο ελληνικός πληθυσμός μειώθηκε κατά την περίοδο αυτή στο εσωτερικό της Χερσονήσου, αλλά διατηρήθηκε στις παράκτιες περιοχές και τις πόλεις. Από αυτές κυρίως τις περιοχές άρχισε στα τέλη του 8ου αιώνα η σταδιακή αποκατάσταση της βυζαντινής διοίκησης και η αφομοίωση των Σλάβων.
Οι «σκλαβηνίες» δεν ήταν προσωρινοί καταυλισμοί, αλλά μόνιμες νησίδες σλαβικού πληθυσμού μέσα στην ελληνική ενδοχώρα. Το γεγονός ότι το ελληνικό στοιχείο επιβίωσε στις πόλεις και στις ακτές είναι ο λόγος για τον οποίο το Βυζάντιο μπόρεσε αργότερα, στα τέλη του 8ου αιώνα, να ξαναβάλει υπό τον έλεγχό του αυτές τις περιοχές και να αφομοιώσει τους Σλάβους.
Αμεσότερος υπήρξε ο κίνδυνος που προερχόταν από τους Πέρσες. Οι Πέρσες κατέκτησαν τη Συρία (613) και τα Ιεροσόλυμα (614), αφαίρεσαν τον Τίμιο Σταυρό και τον μετέφεραν στην πρωτεύουσά τους, την Κτησιφώντα. Ο Ηράκλειος έκλεισε τότε συνθήκη ειρήνης με τον Χαγάνο των Αβάρων (619) και μετακίνησε τον στρατό του στο μέτωπο της Μικράς Ασίας.
Ο πόλεμος έγινε μέσα σε ατμόσφαιρα θρησκευτικής έξαρσης. Η ηθική και υλική στήριξη του βυζαντινού αυτοκράτορα από την πλευρά της Εκκλησίας ήταν απεριόριστη. Ο πατριάρχης Σέργιος παραχώρησε στον Ηράκλειο ως δάνειο τα χρήματα των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων και τα πολυκάνδηλα και άλλα λειτουργικά σκεύη της Μεγάλης Εκκλησίας, όπως αναφέρει ο χρονογράφος Θεοφάνης.
Σύμφωνα με τον χρονογράφο Θεοφάνη, ο Ηράκλειος, βλέποντας τον στρατό νωθρό, δειλό και διασκορπισμένο, τον συγκέντρωσε σε ένα σημείο και τον ενθάρρυνε με τα λόγια: «Βλέπετε, αδέλφια και παιδιά μου, πώς οι εχθροί του θεού εισέβαλαν στη χώρα μας, ερήμωσαν τις πόλεις και πυρπόλησαν τους ναούς μας». Η ρητορική αυτή δείχνει καθαρά τον θρησκευτικό χαρακτήρα που πήρε ο πόλεμος.
Ο θρησκευτικός χαρακτήρας των εκστρατειών του Ηρακλείου ήταν προφανής: στρέφονταν κατά των πυρολατρών Περσών που κατείχαν τους Αγίους Τόπους και απειλούσαν τη Ρωμανία, δηλαδή τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Ενώ ο Ηράκλειος είχε εκστρατεύσει στην Ανατολή, οι Πέρσες, σε αντιπερισπασμό, πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη σε συνεργασία με τους Αβάρους και τους Σλάβους, αλλά οι επιθέσεις τους αποκρούστηκαν. Με το γεγονός αυτό συνδέεται η σύνθεση του Ακάθιστου Ύμνου, προς τιμή της Θεοτόκου, στην οποία και αποδόθηκε η σωτηρία της Πόλης (626).
Πρόσεξε τη χρονική σειρά: πρώτα ο Ηράκλειος κλείνει ειρήνη με τον Χαγάνο των Αβάρων (619) για να ασφαλίσει τα μετόπισθεν, και ύστερα, ενώ ο ίδιος βρίσκεται σε εκστρατεία στην Ανατολή, οι Πέρσες εκμεταλλεύονται την απουσία του και συνεργάζονται με τους Αβάρους και τους Σλάβους για να πολιορκήσουν την Κωνσταντινούπολη (626). Η ειρήνη του 619, δηλαδή, δεν κράτησε τους Αβάρους μόνιμα έξω από τον πόλεμο.
Η σύγκρουση των δύο δυνάμεων κρίθηκε στη μάχη της Νινευί, όπου ο περσικός στρατός αφανίστηκε κυριολεκτικά. Ο νέος βασιλιάς Σιρόης συνήψε συνθήκη ειρήνης και έτσι το Βυζάντιο ανέκτησε, προσωρινά όμως, όλα τα εδάφη που είχε χάσει στον χώρο της Εγγύς Ανατολής. Ο τροπαιούχος αυτοκράτορας έγινε θριαμβευτικά δεκτός στην Κωνσταντινούπολη. Το 630 ο Ηράκλειος ύψωσε πανηγυρικά στα Ιεροσόλυμα τον Τίμιο Σταυρό που ανέκτησε από τους Πέρσες.
Η ανάκτηση των εδαφών ήταν προσωρινή. Λίγα χρόνια μετά τον θρίαμβο του Ηρακλείου, η εμφάνιση των Αράβων θα ανάγκαζε το Βυζάντιο να χάσει εκ νέου, και οριστικά αυτή τη φορά, μεγάλο μέρος των ανατολικών του επαρχιών. Η νίκη κατά των Περσών, όσο εντυπωσιακή κι αν ήταν, δεν σήμαινε το τέλος των κινδύνων για την αυτοκρατορία.
β. Εσωτερική αναδιοργάνωση
Για την αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση του κράτους επιδιώχθηκε μια εκτεταμένη διοικητική μεταρρύθμιση, η δημιουργία των θεμάτων. Τα θέματα αρχικά ήταν στρατιωτικές μονάδες, μετακινούμενες ανά την επικράτεια. Όταν οι μονάδες αυτές απέκτησαν μόνιμη εγκατάσταση, θέματα ονομάστηκαν οι περιοχές εγκατάστασής τους, οι οποίες εξελίχθηκαν σε διοικητικές περιφέρειες. Την ανώτατη στρατιωτική και πολιτική εξουσία του θέματος ασκούσε ο στρατηγός.
Οι στρατιώτες διέθεταν στρατιωτόπια, δηλαδή κτήματα, από τα έσοδα των οποίων εξασφάλιζαν και συντηρούσαν το άλογο και τον οπλισμό τους. Το κτήμα και η υποχρέωση για στρατιωτική υπηρεσία μεταβιβαζόταν από τον πατέρα στον πρωτότοκο γιο. Τα πρώτα θέματα οργανώθηκαν στη Μικρά Ασία περί τα μέσα του 7ου αιώνα. Αργότερα ο θεσμός αυτός, που επρόκειτο να αποτελέσει τη βάση της οργάνωσης του Μεσοβυζαντινού Κράτους, επεκτάθηκε και στη Βαλκανική Χερσόνησο.
Η υποχρέωση στρατιωτικής υπηρεσίας δεν ήταν ατομική, αλλά κληρονομική: περνούσε μαζί με το στρατιωτόπιο από τον πατέρα στον πρωτότοκο γιο. Έτσι, κάθε οικογένεια στρατιωτών-αγροτών αναπαρήγαγε τον στρατό διαχρονικά, χωρίς το κράτος να χρειάζεται να πληρώνει μισθοφόρους.
Τα νέα διοικητικά μέτρα είχαν σημαντικές συνέπειες για το αμυντικό σύστημα και την κοινωνική οργάνωση του Βυζαντίου: οι μισθοφόροι εξέλιπαν, ενώ οι νέοι στρατιώτες-αγρότες αγωνίζονταν με αυταπάρνηση, επειδή παράλληλα υπερασπίζονταν την ιδιοκτησία τους. Η μικρή και η μεσαία ιδιοκτησία ενισχύθηκαν και για άλλο λόγο: οι μεγάλοι γαιοκτήμονες αποδεκατίστηκαν στη διάρκεια των αβαροσλαβικών επιδρομών και τα χέρσα χωράφια τους καταλήφθηκαν από ελεύθερους αγρότες ακτήμονες ή μικροϊδιοκτήτες. Έτσι, η μεσοβυζαντινή κοινωνία αναδιαρθρώθηκε ριζικά. Οι ελεύθεροι αγρότες συγκροτούσαν τώρα τη δυναμικότερη τάξη της, οργανωμένοι σε εύρωστες και ομοιογενείς κοινότητες χωρίων.
Πρόσεξε την αιτιώδη σχέση: η μικρή και μεσαία ιδιοκτησία δεν ενισχύθηκε επειδή το κράτος το σχεδίασε εξαρχής, αλλά επειδή οι αβαροσλαβικές επιδρομές αποδεκάτισαν τους μεγάλους γαιοκτήμονες και άφησαν αδέσποτα χωράφια, τα οποία κατέλαβαν ελεύθεροι αγρότες. Η θεσμοθέτηση των θεμάτων και των στρατιωτοπίων ήρθε να στηρίξει και να οργανώσει αυτή την ήδη υπαρκτή τάση.
Οι αλλαγές αυτές συνοδεύτηκαν από ορισμένες ακόμη μεταβολές στη δομή της κρατικής μηχανής. Από τα μέσα του 7ου αιώνα οι κρατικές υπηρεσίες εξαρτιόνταν άμεσα από τον αυτοκράτορα. Εξάλλου, εκτός από τον λογοθέτη του Γενικού, που είχε την ευθύνη των οικονομικών, εμφανίστηκε το αξίωμα του λογοθέτη του Δρόμου, ο οποίος έγινε βαθμιαία ο πρώτος αξιωματούχος της αυτοκρατορίας, ένα είδος πρωθυπουργού.
γ. Εξελληνισμός του κράτους
Μετά το 630, το Βυζαντινό κράτος έχασε μεγάλο μέρος των ανατολικών του επαρχιών, απέκτησε όμως με αυτόν τον τρόπο εθνολογική ομοιογένεια, καθώς οι περισσότεροι κάτοικοί του ήταν πλέον Έλληνες ή ελληνόφωνοι. Έτσι, τα Ελληνικά πήραν τη θέση που κατείχαν ως τότε τα Λατινικά, ως επίσημη κρατική γλώσσα.
Η εξέλιξη αυτή αντανακλάται στους επίσημους αυτοκρατορικούς τίτλους. Ο Ηράκλειος υιοθέτησε τον ελληνικό τίτλο βασιλεύς με την προσθήκη «πιστός εν Χριστώ», εγκαταλείποντας τους παλαιούς ρωμαϊκούς τίτλους imperator Romanorum (αυτοκράτωρ Ρωμαίων), caesar (καίσαρ) και augustus (αύγουστος).
Το Βυζάντιο εξακολουθούσε να αυτοαποκαλείται «Ρωμανία» και οι κάτοικοί του «Ρωμαίοι», ακόμη κι όταν η επίσημη γλώσσα του κράτους έγινε πλέον τα Ελληνικά και ο αυτοκράτορας εγκατέλειψε τους λατινικούς τίτλους. Η αλλαγή γλώσσας και τίτλων δείχνει πόσο βαθιά είχε αλλάξει η σύνθεση της αυτοκρατορίας μετά την απώλεια των ανατολικών επαρχιών, χωρίς όμως να αλλάξει η αυτοαντίληψή της ως συνέχειας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.