Η γλώσσα των βυζαντινών 🏛️
Η βυζαντινή αυτοκρατορία έζησε πάνω από χίλια χρόνια. Σε όλο αυτό το διάστημα η γλώσσα που μιλούσαν και έγραφαν οι κάτοικοί της άλλαζε σιγά σιγά, μέχρι να φτάσει πολύ κοντά σε αυτή που μιλάμε εμείς σήμερα. Γι' αυτό λέμε ότι το Βυζάντιο λειτούργησε σαν γέφυρα ανάμεσα στην αρχαία ελληνική γλώσσα και στη σημερινή, τη νέα ελληνική.
Μια αυτοκρατορία, πολλές γλώσσες 🌍
Το βυζαντινό κράτος ξεκίνησε ως συνέχεια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, η οποία δεν είχε έναν μόνο λαό αλλά πολλούς λαούς, με διαφορετική γλώσσα ο καθένας. Δύο γλώσσες ξεχώριζαν από τις υπόλοιπες. Η πρώτη ήταν η λατινική, η γλώσσα στην οποία γράφονταν οι νόμοι του κράτους και οι επίσημες αποφάσεις. Η δεύτερη ήταν η ελληνική, την οποία μιλούσαν οι περισσότεροι κάτοικοι, ιδίως στις περιοχές της Ανατολής.
Όταν η πρωτεύουσα του κράτους μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη, τα πράγματα άλλαξαν. Η ελληνική γλώσσα άρχισε σταδιακά να παίρνει τη θέση της λατινικής και στη διοίκηση και στους νόμους, μέχρι που επικράτησε οριστικά ως η κύρια γλώσσα της αυτοκρατορίας.
Παρόλο που το κράτος λεγόταν «ρωμαϊκό» και οι κάτοικοί του αυτοαποκαλούνταν Ρωμαίοι, η καθημερινή τους γλώσσα ήταν η ελληνική και όχι η λατινική. Γι' αυτό λέμε πως το Βυζάντιο ήταν ελληνόφωνο ρωμαϊκό κράτος.
Δύο πρόσωπα της ίδιας γλώσσας 🗣️
Η ελληνική γλώσσα δεν ήταν ίδια σε όλα τα στόματα. Στην Κωνσταντινούπολη, που ήταν η καρδιά της αυτοκρατορίας, ακούγονταν δύο πολύ διαφορετικές μορφές της.
Στην αγορά, στο λιμάνι και στα εργαστήρια, όπου δούλευαν και συναλλάσσονταν οι απλοί άνθρωποι, μιλιόταν μια απλή, καθημερινή ελληνική. Είχε πιο φτωχό λεξιλόγιο και είχε δανειστεί αρκετές λέξεις από άλλες γλώσσες.
Στο παλάτι, στις δημόσιες υπηρεσίες, στα σχολεία και στην εκκλησία, αντίθετα, χρησιμοποιούσαν μια πιο επίσημη μορφή, που έμοιαζε πολύ περισσότερο με την αρχαία ελληνική. Αυτή τη μορφή τη χρησιμοποιούσαν κυρίως οι μορφωμένοι και οι υπάλληλοι του κράτους, ενώ οι απλοί πολίτες δυσκολεύονταν να την καταλάβουν.
Μην μπερδεύεις τις δύο μορφές της γλώσσας με δύο διαφορετικούς λαούς ή εθνότητες. Ήταν η ίδια ελληνική γλώσσα, απλώς χρησιμοποιούνταν διαφορετικά ανάλογα με το ποιος μιλούσε και πού: στην αγορά μιλιόταν πιο απλά, στο παλάτι και στην εκκλησία πιο επίσημα.
Η αναγέννηση των γραμμάτων στα χρόνια των Μακεδόνων 📚
Στα χρόνια που κυβερνούσε η δυναστεία των Μακεδόνων αυτοκρατόρων, οι βυζαντινοί προσπάθησαν να λύσουν το πρόβλημα της δύσκολης, επίσημης γλώσσας με πολλούς τρόπους.
- Οι νέοι νόμοι και τα νέα βιβλία γράφονταν πλέον σε απλούστερη γλώσσα, ώστε να τα καταλαβαίνουν περισσότεροι άνθρωποι.
- Παλιότερα κείμενα μεταφράζονταν και εξηγούνταν με σχόλια, για να γίνονται πιο κατανοητά.
- Λειτούργησαν περισσότερα σχολεία, ανώτερες σχολές και βιβλιοθήκες, που βοήθησαν να καλλιεργηθεί και να απλοποιηθεί η γλώσσα.
Η καθομιλουμένη γλώσσα εκείνης της εποχής έμοιαζε αρκετά με τη σημερινή νέα ελληνική. Αυτό φαίνεται καθαρά στα ακριτικά τραγούδια της περιόδου, τα οποία ήταν γραμμένα στη ζωντανή, ομιλούμενη γλώσσα του λαού.
Η μικρογράμματη γραφή αλλάζει τα βιβλία ✍️
Την ίδια περίπου εποχή καθιερώθηκε και ένας νέος τρόπος γραφής, η μικρογράμματη γραφή, που είναι κοντά σε αυτή που χρησιμοποιούμε ακόμα και σήμερα.
Ο νέος τρόπος γραφής υιοθετήθηκε για δύο λόγους: διευκόλυνε την ανάγνωση των κειμένων και επέτρεπε οικονομία στον πάπυρο, ο οποίος είχε γίνει σπάνιο και ακριβό αγαθό μετά την κατάκτηση της Αιγύπτου από τους Άραβες.
Οι αναγνώστες υποδέχτηκαν με ενθουσιασμό τη μικρογράμματη γραφή, που καθιερώθηκε γρήγορα σε όλη την αυτοκρατορία.
Η αλλαγή στον τρόπο γραφής είχε και μια σοβαρή συνέπεια: όσα παλιά βιβλία και χειρόγραφα δεν αντιγράφτηκαν με τη νέα, μικρογράμματη γραφή σταμάτησαν να χρησιμοποιούνται. Με τον καιρό πολλά από αυτά ξεχάστηκαν ή χάθηκαν οριστικά.
Η γλώσσα μετά την άλωση από τους Φράγκους 🏰
Όταν η Κωνσταντινούπολη κυριεύτηκε από τους Φράγκους, οι χώροι όπου διδάσκονταν και χρησιμοποιούνταν η επίσημη, αρχαιοπρεπής μορφή της γλώσσας, όπως το παλάτι, τα σχολεία και οι ανώτερες σχολές, έπαψαν να λειτουργούν.
Οι δάσκαλοι και οι άρχοντες που είχαν διωχτεί από τους νέους, Λατίνους κυρίαρχους αναγκάστηκαν να ζήσουν ανάμεσα στον λαό. Έτσι προσάρμοσαν τον λόγο και τα κείμενά τους στην απλούστερη γλώσσα που καταλάβαιναν όλοι.
Η τάση αυτή προς την απλούστευση συνεχίστηκε και μετά την ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης, ως τα χρόνια της δυναστείας των Παλαιολόγων. Σε εκείνη την εποχή η ελληνική γλώσσα είχε πλέον πάρει σχεδόν τη μορφή που έχει και σήμερα.
Μαρτυρίες της εποχής μέσα από τη λογοτεχνία 📜
Η διαφορά ανάμεσα στην επίσημη και στη λαϊκή γλώσσα φαίνεται καθαρά σε κείμενα της βυζαντινής εποχής. Ο μελωδός Ρωμανός, τον 6ο αιώνα, έγραψε ύμνους σε πιο επίσημη γλώσσα, ενώ αργότερα, τον 12ο αιώνα, ο Θεόδωρος Πρόδρομος συνέθεσε στίχους σε μια πολύ πιο απλή, λαϊκή γλώσσα, κοντινή σε αυτή που μιλούσε ο κόσμος. Η σύγκριση αυτών των κειμένων δείχνει καθαρά πόσο διαφορετική μπορούσε να είναι η γλώσσα ανάλογα με το ποιος έγραφε και σε ποιον απευθυνόταν.
| Χαρακτηριστικό | Επίσημη (λόγια) γλώσσα | Λαϊκή (καθομιλουμένη) γλώσσα |
|---|---|---|
| Πού χρησιμοποιούνταν | Παλάτι, σχολές, εκκλησία | Αγορά, λιμάνι, εργαστήρια |
| Ποιοι τη χρησιμοποιούσαν | Μορφωμένοι, κρατικοί υπάλληλοι | Απλοί πολίτες |
| Πόσο έμοιαζε με την αρχαία | Πολύ | Λίγο |
| Πόσο εύκολα την καταλάβαιναν όλοι | Δύσκολα | Εύκολα |
Ο Θεόδωρος Πρόδρομος έγραψε στίχους όπου ένας μορφωμένος άνθρωπος παραπονιέται που, ενώ κόπιασε πολύ για να μάθει γράμματα, δεν κατάφερε να ζήσει καλύτερα από κάποιους αγράμματους συγχρόνους του. Είναι από τα πρώτα κείμενα που δείχνουν χιούμορ γραμμένο σε λαϊκή γλώσσα.