Η διπλωματία των Βυζαντινών 🕊️

Το βυζαντινό κράτος δεν είχε γύρω του μόνο φίλους. Στα σύνορά του ζούσαν πολλοί διαφορετικοί λαοί, και αρκετοί από αυτούς ήταν έτοιμοι να επιτεθούν όποτε έβρισκαν ευκαιρία. Οι Βυζαντινοί όμως γνώριζαν κάτι σημαντικό: ο πόλεμος κοστίζει πολύ και σπάνια λύνει οριστικά τα προβλήματα — συχνά μάλιστα δημιουργεί καινούργια. Γι' αυτό, δίπλα στον στρατό και στα τείχη, ανέπτυξαν μια δεύτερη, εξίσου ισχυρή «άμυνα»: τη διπλωματία. Με αυτόν τον τρόπο κατάφεραν, για πολλούς αιώνες, να διατηρούν φιλικές σχέσεις με λαούς που θα μπορούσαν εύκολα να γίνουν εχθροί.

Γιατί προτιμούσαν τη διπλωματία 🕊️

Η Κωνσταντινούπολη βρισκόταν σε σημείο όπου συναντιούνταν πολλοί λαοί με διαφορετικά συμφέροντα. Η αντιμετώπιση όλων αυτών μόνο με στρατιωτική δύναμη θα ήταν εξαντλητική και ασύμφορη. Οι αυτοκράτορες κατάλαβαν νωρίς πως ήταν προτιμότερο να εξασφαλίζουν την ειρήνη με συμφωνίες, παρά να πολεμούν συνεχώς σε πολλά μέτωπα ταυτόχρονα. Έτσι, ήδη από τα πρώτα χρόνια της αυτοκρατορίας, αναπτύχθηκε ένα πυκνό δίκτυο διπλωματικών πρακτικών, το οποίο συμπλήρωνε -και δεν αντικαθιστούσε- τα αμυντικά μέτρα του κράτους.

Συμμαχίες, συνθήκες και χρήματα 🤝

Ένας βασικός τρόπος διατήρησης της ειρήνης ήταν οι συμμαχίες και οι συνθήκες ειρήνης με γειτονικούς λαούς. Μια τέτοια συμφωνία εξασφάλιζε ήσυχα σύνορα σε ένα σημείο, ώστε το Βυζάντιο να μπορεί να επικεντρωθεί σε κάποια άλλη απειλή.

Άλλες φορές οι αυτοκράτορες προτιμούσαν να πληρώνουν. Έδιναν χρηματικά ποσά σε ορισμένους λαούς, με αντάλλαγμα να μην επιτίθενται οι ίδιοι ή να μην αφήνουν άλλους να περάσουν από τα εδάφη τους για να χτυπήσουν το Βυζάντιο. Αν και η λύση αυτή έμοιαζε ακριβή, συχνά κόστιζε πολύ λιγότερο από μια πολεμική εκστρατεία.

Οι συμφωνίες αυτές σχεδόν ποτέ δεν υπογράφονταν «στεγνά»: συνοδεύονταν από πλούσια δώρα και από τιμητικούς βυζαντινούς τίτλους προς τους ξένους ηγεμόνες, κάτι που τους έκανε να νιώθουν σημαντικοί και συνδεδεμένοι με την αυτοκρατορία. Παράλληλα, το Βυζάντιο φρόντιζε με ξεχωριστές συμφωνίες να προστατεύει τους εμπορικούς δρόμους και τα εμπορεύματα που κυκλοφορούσαν ανάμεσα στις χώρες αυτές και την Κωνσταντινούπολη.

Έμποροι, επισκέπτες και πληροφορίες 🛳️

Η Κωνσταντινούπολη ήταν από τις πιο πολυσύχναστες πόλεις του τότε κόσμου, και το Βυζάντιο φρόντιζε ιδιαίτερα τους ξένους που την επισκέπτονταν. Σε ορισμένους λαούς, όπως οι Ρώσοι, οι Βενετοί και οι Γενουάτες, παραχωρήθηκαν ειδικές συνοικίες για να μένουν στην πόλη, καθώς και προνόμια για το εμπόριό τους. Αυτή η πολιτική δημιουργούσε δεσμούς συμφέροντος: όσο περισσότερο κέρδιζε ένας λαός από τις εμπορικές του σχέσεις με το Βυζάντιο, τόσο λιγότερο συμφέρον είχε να το πολεμήσει.

Η επαφή με τόσους ξένους είχε κι ένα δεύτερο όφελος για τους Βυζαντινούς: την πληροφόρηση. Έμποροι, μισθοφόροι, ταξιδιώτες αλλά και στρατιωτικοί που κατέφευγαν στο Βυζάντιο έφερναν ειδήσεις για την κατάσταση σε γειτονικές χώρες. Παράλληλα, το κράτος έστελνε επίσημες αποστολές με ειδικούς και διερμηνείς, οι οποίες προετοίμαζαν ή ολοκλήρωναν συμφωνίες με άλλες χώρες, κουβαλώντας μαζί τους πολύτιμα δώρα, κοσμήματα και μεταξωτά υφάσματα εκ μέρους του αυτοκράτορα.

Η ελληνική γλώσσα λειτουργούσε κι αυτή ως γέφυρα επικοινωνίας: πολλοί ξένοι που έρχονταν σε επαφή με το Βυζάντιο τη μάθαιναν, τόσο για να συνεννοούνται με τους Βυζαντινούς όσο και μεταξύ τους, αφού συχνά προέρχονταν από διαφορετικές χώρες.

Ιεραπόστολοι και βυζαντινές πριγκίπισσες 👰

Στις διπλωματικές αποστολές συμμετείχαν συχνά και ιεραπόστολοι, με στόχο τον εκχριστιανισμό γειτονικών λαών. Πολλοί από αυτούς αποδείχτηκαν εξαιρετικά ικανοί διπλωμάτες: η θρησκευτική τους αποστολή δημιουργούσε δεσμούς εμπιστοσύνης που βοηθούσαν στην ειρηνική συνύπαρξη λαών με το Βυζάντιο.

Ξεχωριστή θέση στη βυζαντινή διπλωματία είχαν οι γάμοι βυζαντινών πριγκιπισσών με ξένους ηγεμόνες. Οι νέες αυτές γυναίκες άφηναν πίσω τους την άνεση και την πολυτέλεια της αυλής της Κωνσταντινούπολης για να ζήσουν σε μακρινές, πολλές φορές δύσκολες χώρες. Εκεί όμως δεν έχαναν τη σχέση τους με τη γενέτειρά τους: γίνονταν οι πιο αποτελεσματικοί «πρεσβευτές» του Βυζαντίου, καλλιεργώντας φιλικές σχέσεις ανάμεσα στον λαό τους και στην αυτοκρατορία.

Το παράδειγμα του Ιουστινιανού 💰

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα διπλωματίας «με κάθε κόστος» δίνει η εποχή του αυτοκράτορα Ιουστινιανού. Επειδή ήθελε να στραφεί με όλες του τις δυνάμεις στη Δύση, χωρίς να απειλείται από ανατολή και βορρά, υπέγραψε ειρήνη με τους Πέρσες και έκανε συμφωνίες με άλλους λαούς των συνόρων. Αρκετές από αυτές τις συμφωνίες ήταν οικονομικά ασύμφορες για το κράτος, αφού ο Ιουστινιανός δεχόταν μεγάλες παραχωρήσεις προκειμένου να εξασφαλίσει ήσυχα τα μετόπισθεν. Σύγχρονοι ιστορικοί της εποχής επισήμαναν πως οι παραχωρήσεις αυτές, εκτός από το κόστος, έβλαψαν και το γόητρο του ίδιου του αυτοκράτορα.

Η διπλωματία ως σύστημα 🏛️

Συνδυάζοντας όλα τα παραπάνω -συμμαχίες, χρήματα, δώρα, τίτλους, φιλοξενία, εκπαίδευση ξένων παιδιών, προστασία εμπόρων, ιεραποστολές και γάμους- το Βυζάντιο δημιούργησε ένα ολοκληρωμένο σύστημα εξωτερικής πολιτικής. Το σύστημα αυτό δεν στηριζόταν σε ένα μόνο μέσο, αλλά στον συνδυασμό πολλών, ανάλογα με τον λαό και την περίσταση. Αυτή η ευελιξία εξηγεί γιατί η βυζαντινή αυτοκρατορία κατάφερε να επιβιώσει για πάνω από χίλια χρόνια, παρά τους πολυάριθμους λαούς που βρίσκονταν γύρω από τα σύνορά της.