Οι Οθωμανοί Τούρκοι κατακτούν βυζαντινά εδάφη ⚔️
Στα μέσα του 14ου αιώνα ένας νέος και πολύ επικίνδυνος αντίπαλος εμφανίστηκε δίπλα στα σύνορα της βυζαντινής αυτοκρατορίας: οι Οθωμανοί Τούρκοι. Ήταν οργανωμένοι, πολεμοχαρείς και αποφασισμένοι να επεκταθούν σε βάρος του Βυζαντίου, το οποίο εκείνη την εποχή ήταν πια αδύναμο. Μέσα σε λίγες δεκαετίες οι Οθωμανοί κατέλαβαν τεράστιες εκτάσεις και έφτασαν να απειλούν άμεσα την ίδια την Κωνσταντινούπολη.
Η πρώτη εξάπλωση στη Μικρά Ασία και τα Βαλκάνια 🌍
Οι Οθωμανοί ξεκίνησαν την επέκτασή τους από τη Μικρά Ασία, όπου δεν συνάντησαν σοβαρή αντίσταση. Πολλοί πληθυσμοί που δεν μπορούσαν να αντισταθούν αναγκάζονταν να ασπαστούν το ισλάμ. Σύντομα οι Οθωμανοί έλεγχαν σχεδόν όλη τη Μικρά Ασία και εγκαταστάθηκαν στην Προύσα, την πρώτη τους πρωτεύουσα.
Το επόμενο βήμα ήταν το πέρασμα στην ευρωπαϊκή πλευρά. Με ηγέτη τον σουλτάνο Μουράτ Α' οι Οθωμανοί διέσχισαν τον Ελλήσποντο και κατέκτησαν περιοχές της Θράκης, της Μακεδονίας και της κεντρικής Ελλάδας. Το 1389, σε μια αποφασιστική μάχη στο Κοσσυφοπέδιο της Σερβίας, ο οθωμανικός στρατός συνέτριψε συμμαχία χριστιανικών λαών και έθεσε υπό τον έλεγχό του σχεδόν ολόκληρη τη Βαλκανική χερσόνησο.
Ο ίδιος ο Μουράτ Α' δεν έζησε για να δει την ολοκλήρωση της νίκης στο Κοσσυφοπέδιο. Λίγο πριν τη μάχη, ένας πολεμιστής που προσποιήθηκε τον λιποτάκτη κατάφερε να πλησιάσει τον σουλτάνο και τον σκότωσε με κρυφό μαχαίρι. Οι Οθωμανοί έκρυψαν το γεγονός μέχρι να κερδίσουν τη μάχη, ώστε να μη χάσουν το ηθικό τους. Στη θέση του ανέβηκε ο γιος του, Βαγιαζήτ.
Η πρώτη πολιορκία και η ανάσα από τους Μογγόλους 🗡️
Ο νέος σουλτάνος Βαγιαζήτ ήταν ακόμη πιο φιλόδοξος. Έφτασε με τον στρατό του κάτω από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης και την πολιόρκησε στενά, θέλοντας να τη μετατρέψει σε δική του πρωτεύουσα. Η κατάσταση για τους Βυζαντινούς φαινόταν απελπιστική.
Απρόσμενα όμως, η σωτηρία ήρθε από αλλού. Στα ανατολικά εμφανίστηκε ένας δεύτερος ασιατικός λαός, οι Μογγόλοι, με αρχηγό τον Ταμερλάνο, που κατέστρεφαν ό,τι έβρισκαν στο πέρασμά τους. Ο Βαγιαζήτ αναγκάστηκε να λύσει την πολιορκία της Πόλης και να τρέξει να υπερασπιστεί τη δική του πρωτεύουσα, την Προύσα. Στη μάχη της Άγκυρας, το 1402, ο οθωμανικός στρατός ηττήθηκε και ο ίδιος ο Βαγιαζήτ αιχμαλωτίστηκε. Παρά τη μεγάλη τους νίκη, οι Μογγόλοι δεν συνέχισαν προς την Κωνσταντινούπολη· αφού λεηλάτησαν τη Μικρά Ασία, γύρισαν πίσω στην Ανατολή.
Πολλοί μαθητές νομίζουν ότι η ήττα του Βαγιαζήτ από τους Μογγόλους σήμαινε το τέλος του οθωμανικού κινδύνου. Στην πραγματικότητα επρόκειτο μόνο για αναβολή: το οθωμανικό κράτος συνέχισε να υπάρχει και λίγα χρόνια αργότερα ξανάρχισε την επεκτατική του πολιτική με ακόμη μεγαλύτερη ορμή.
Ο Μουράτ Β' και το παιδομάζωμα 🧒
Για περίπου είκοσι χρόνια οι Οθωμανοί δεν απείλησαν ξανά σοβαρά το Βυζάντιο, καθώς προσπαθούσαν να ανασυγκροτηθούν. Το 1421 όμως ανέβηκε στον θρόνο ο σουλτάνος Μουράτ Β', ένας φιλόδοξος και δραστήριος ηγέτης που αποφάσισε να συνεχίσει το έργο των προκατόχων του.
Τα χρόνια αυτά οι Οθωμανοί είχαν πια θεσπίσει έναν σκληρό θεσμό για να ενισχύουν διαρκώς τον στρατό τους: το παιδομάζωμα. Έπαιρναν με τη βία δυνατά αγόρια από χριστιανικές οικογένειες των κατακτημένων περιοχών, τα εξισλάμιζαν και τα εκπαίδευαν σκληρά από μικρή ηλικία στην τέχνη του πολέμου. Έτσι δημιουργήθηκε το σώμα των γενιτσάρων, στρατιωτών φημισμένων για τη μαχητικότητά τους αλλά και για την αδυσώπητη σκληρότητά τους.
Δεν επρόκειτο για εθελοντική κατάταξη ούτε για φόρο σε χρήματα. Ήταν αναγκαστική αφαίρεση παιδιών από τις οικογένειές τους, συνοδευόμενη από αλλαγή θρησκείας και ταυτότητας — γι' αυτό θεωρείται ένα από τα πιο οδυνηρά μέτρα της οθωμανικής κατάκτησης για τους υπόδουλους χριστιανικούς πληθυσμούς.
Νέες πολιορκίες και κατακτήσεις του Μουράτ Β' 🏰
Ο Μουράτ Β' οργάνωσε μεγάλη εκστρατεία και πολιόρκησε την Κωνσταντινούπολη από στεριά και θάλασσα, απορρίπτοντας κάθε πρόταση για χρηματική συμφωνία ή ειρήνη. Η Πόλη σώθηκε αυτή τη φορά χάρη στα ισχυρά της τείχη και στην αποφασιστική άμυνα των κατοίκων της.
Ο σουλτάνος στράφηκε τότε προς άλλες περιοχές, με ορμητήριο τη δεύτερη πρωτεύουσά του, την Αδριανούπολη. Το 1430 κατέλαβε τη Θεσσαλονίκη. Στη συνέχεια ανάγκασε τους κατοίκους των Ιωαννίνων να παραδώσουν την πόλη και το κάστρο τους χωρίς μάχη, και οι δυνάμεις του έφτασαν λεηλατώντας μέχρι τον Ισθμό της Κορίνθου. Το 1444, στη μάχη της Βάρνας, ο Μουράτ Β' νίκησε ξανά μια συμμαχία χριστιανικών λαών που είχε συγκροτηθεί εναντίον του. Μετά από αυτές τις επιτυχίες, το οθωμανικό κράτος εκτεινόταν πλέον από τον Ευφράτη ποταμό ως τον Δούναβη και από την Αδριατική ως το Αιγαίο — με την Κωνσταντινούπολη να απομένει σαν μοναχικό ελεύθερο νησί περικυκλωμένο από οθωμανικά εδάφη.
Ο Μουράτ Β' δεν βασίστηκε μόνο στα όπλα. Έστειλε γράμμα στους κατοίκους των Ιωαννίνων, απειλώντας τους με την ίδια καταστροφή που είχε επιβάλει στη Θεσσαλονίκη αν δεν παραδίδονταν οικειοθελώς. Η απειλή αυτή, σε συνδυασμό με την αδυναμία αντίστασης, οδήγησε τους κατοίκους να παραδώσουν την πόλη τους χωρίς πολιορκία.
Η εσωτερική διάσπαση του Βυζαντίου ✝️
Ενώ ο κίνδυνος μεγάλωνε, το Βυζάντιο δεν κατάφερε να αντιδράσει ενωμένο. Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Η' Παλαιολόγος, αντί να συνεργαστεί στενά με τους γειτονικούς χριστιανικούς λαούς εναντίον του κοινού κινδύνου, επέλεξε να ζητήσει βοήθεια από τον Πάπα και τους δυτικούς ηγεμόνες. Εκείνοι όμως έθεταν ως προϋπόθεση της βοήθειάς τους την υποταγή της ορθόδοξης εκκλησίας στη δυτική καθολική εκκλησία.
Το αίτημα αυτό διχοτόμησε τον βυζαντινό λαό σε δύο αντίπαλες παρατάξεις: τους ενωτικούς, που επιθυμούσαν την ένωση των εκκλησιών ελπίζοντας σε δυτική βοήθεια, και τους ανθενωτικούς, που την απέρριπταν γιατί φοβόντουσαν πως θα αλλοίωνε την πίστη τους. Η εσωτερική αυτή διαμάχη αποδυνάμωσε ακόμη περισσότερο την ικανότητα του Βυζαντίου να αντισταθεί, ακριβώς τη στιγμή που χρειαζόταν περισσότερο από ποτέ ενότητα.
Παρά τις διαπραγματεύσεις και τις υποσχέσεις, η δυτική βοήθεια που περίμεναν οι Βυζαντινοί δεν ήταν ποτέ αρκετή ώστε να ανατρέψει τον συσχετισμό δυνάμεων. Οι Βυζαντινοί μάλιστα δεν συμμετείχαν καν στη μάχη της Βάρνας το 1444, μία από τις τελευταίες μεγάλες προσπάθειες των χριστιανικών λαών να σταματήσουν την οθωμανική προέλαση.
Στα μέσα του 15ου αιώνα, λοιπόν, η βυζαντινή αυτοκρατορία είχε συρρικνωθεί ουσιαστικά στην Κωνσταντινούπολη και σε λίγες γύρω περιοχές, περικυκλωμένη από όλες τις πλευρές από το ισχυρό οθωμανικό κράτος. Η πτώση της πρωτεύουσας ήταν πλέον ζήτημα χρόνου.