Το κράτος αντιμετωπίζει μεγάλα εσωτερικά προβλήματα 📉
Ύστερα από χρόνια δύναμης και ακμής, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία άρχισε σιγά σιγά να αδυνατίζει από μέσα. Οι τελευταίοι αυτοκράτορες της Μακεδονικής Δυναστείας πήραν αποφάσεις που, αντί να βοηθήσουν το κράτος, το οδήγησαν σταδιακά σε παρακμή. Ας δούμε ποιες ήταν αυτές οι αποφάσεις και τι προβλήματα δημιούργησαν.
⚖️ Οι αυτοκράτορες αλλάζουν πολιτική
Στα τελευταία χρόνια της Μακεδονικής Δυναστείας, οι αυτοκράτορες σταμάτησαν να στηρίζουν τους μικρούς αγρότες και άρχισαν να ευνοούν τους πλούσιους αξιωματούχους της πρωτεύουσας και τους ισχυρούς γαιοκτήμονες των επαρχιών, που είναι γνωστοί στην ιστορία ως «δυνατοί». Αυτοί οι ισχυροί άνθρωποι δεν συμφωνούσαν με τους νόμους που τους εμπόδιζαν να αγοράζουν όλο και περισσότερη γη, γι' αυτό πίεζαν τους αυτοκράτορες να τους καταργήσουν. Και οι αυτοκράτορες, τελικά, υποχώρησαν.
Τρεις ήταν οι πιο σημαντικές αποφάσεις που πήραν και που άλλαξαν προς το χειρότερο τη ζωή των απλών ανθρώπων:
- Κατάργησαν τον νόμο του «Αλληλέγγυου»: Αυτός ο νόμος προστάτευε τους φτωχούς καλλιεργητές, γιατί υποχρέωνε τους «δυνατούς» να πληρώνουν οι ίδιοι τους φόρους που δεν μπορούσαν να πληρώσουν οι φτωχότεροι γείτονές τους. Με την κατάργησή του, οι μικροκαλλιεργητές έμειναν χωρίς καμία προστασία απέναντι στους δανειστές και στους εισπράκτορες φόρων.
- Επέτρεψαν την πώληση των στρατιωτικών κτημάτων: Σταμάτησαν να δίνουν κλήρο γης, γνωστό ως στρατιωτόπι, στους ακρίτες που φύλαγαν τα σύνορα. Επιπλέον, επέτρεψαν σε όσους ακρίτες είχαν ήδη τέτοια κτήματα να τα πουλήσουν σε «δυνατούς».
- Προτίμησαν ξένους μισθοφόρους: Αντικατέστησαν πολλούς Βυζαντινούς στρατιώτες με ξένους μισθοφόρους, επειδή πίστευαν πως αυτό θα κόστιζε λιγότερα χρήματα στο κράτος.
Το «στρατιωτόπι» δεν καταργήθηκε επειδή δεν χρειαζόταν πια στρατός. Αντίθετα, η πώλησή του άφησε τα σύνορα λιγότερο προστατευμένα, αφού λιγότεροι άνθρωποι είχαν πια λόγο να υπερασπιστούν τη γη τους ως στρατιώτες-ιδιοκτήτες.
🌾 Οι συνέπειες στην ύπαιθρο
Οι αποφάσεις αυτές δεν έμειναν χωρίς αντίκτυπο. Οι αγρότες των επαρχιών βρέθηκαν και πάλι απροστάτευτοι απέναντι στους «δυνατούς» και στους εισπράκτορες φόρων. Πολλοί από αυτούς άρχισαν να νιώθουν πως η πρωτεύουσα, η Κωνσταντινούπολη, δεν ενδιαφερόταν πραγματικά για την τύχη τους. Έτσι δημιουργήθηκε μια σταδιακή απόσταση ανάμεσα στους κατοίκους της πρωτεύουσας και στους κατοίκους της επαρχίας, οι οποίοι άρχισαν να βλέπουν τους πρώτους σχεδόν σαν αντιπάλους.
Ιδιαίτερα δύσκολη ήταν η κατάσταση στις ακριτικές περιοχές, δηλαδή στις περιοχές κοντά στα σύνορα. Οι κάτοικοί τους δεν μπορούσαν πια να καταταγούν στον στρατό ως ακρίτες με αντάλλαγμα γη, ενώ τα κτήματά τους, που παλιότερα ήταν απαλλαγμένα από φόρους, άρχισαν τώρα να φορολογούνται. Πολλοί κινδύνευαν να χάσουν τη γη τους ή να γίνουν δουλοπάροικοι λόγω χρεών. Γι' αυτό, πολλοί προτίμησαν να πουλήσουν τα κτήματά τους, να απαλλαγούν από τη στρατιωτική τους υποχρέωση και να αναζητήσουν καλύτερη τύχη στις πόλεις.
Οι ακρίτες δεν ήταν απλώς στρατιώτες· ήταν άνθρωποι που ζούσαν πάνω στη γη που υπερασπίζονταν, γι' αυτό πολεμούσαν με ιδιαίτερο ζήλο. Όταν άρχισαν να χάνουν τα κτήματά τους, το Βυζάντιο έχασε σταδιακά αυτή τη φυσική «ζώνη προστασίας» στα σύνορά του.
💰 Τα οικονομικά του κράτους καταρρέουν
Παράλληλα με τα προβλήματα στην ύπαιθρο, και τα κρατικά οικονομικά βρέθηκαν σε πολύ δύσκολη θέση. Τα έσοδα του κράτους μειώνονταν, ενώ τα έξοδα συνέχεια αυξάνονταν. Το κράτος θεώρησε πως η συντήρηση του εμπορικού και του πολεμικού στόλου κόστιζε πάρα πολύ, γι' αυτό παραμέλησε τα πλοία του. Έτσι, το πολεμικό ναυτικό εξασθένησε σταδιακά, μέχρι που σχεδόν εγκαταλείφθηκε.
Για να καλύψει αυτό το κενό, το Βυζάντιο ανέθεσε την ασφάλεια των θαλασσών και τη διακίνηση των εμπορευμάτων του στους Βενετούς, δίνοντάς τους πολλά και σημαντικά εμπορικά προνόμια.
| Τομέας | Πριν | Μετά τις αλλαγές |
|---|---|---|
| Στρατός | Βυζαντινοί στρατιώτες με κλήρο γης | Ξένοι μισθοφόροι επί πληρωμή |
| Αγρότες | Προστασία από τον νόμο του Αλληλέγγυου | Απροστάτευτοι απέναντι στους δυνατούς |
| Στόλος | Ισχυρό πολεμικό ναυτικό | Εγκαταλελειμμένος στόλος |
| Θαλάσσιο εμπόριο | Υπό βυζαντινό έλεγχο | Στα χέρια των Βενετών |
⚓ Εξάρτηση και αδυναμία
Οι αποφάσεις αυτές, αντί να ενισχύσουν τα οικονομικά του κράτους, τα επιδείνωσαν ακόμη περισσότερο. Το Βυζάντιο βρέθηκε σε όλο και μεγαλύτερη εξάρτηση από τις ναυτικές πόλεις της Ιταλίας, κυρίως τη Βενετία, αφού είχε παραχωρήσει σε ξένους σημαντικά προνόμια πάνω στο δικό του εμπόριο και στη δική του ασφάλεια. Ταυτόχρονα, το αποδυναμωμένο κράτος δυσκολευόταν όλο και περισσότερο να αντιμετωπίσει νέους εχθρούς που άρχισαν να απειλούν και να παραβιάζουν τα σύνορά του.
Ένα κράτος που κάποτε στηριζόταν σε στρατιώτες-ιδιοκτήτες γης, αφοσιωμένους στην περιοχή τους, βρέθηκε στο τέλος να πληρώνει ξένους στρατιώτες για να το υπερασπιστούν. Αυτή η αλλαγή θεωρείται από τους ιστορικούς μία από τις βασικότερες αιτίες της παρακμής του Βυζαντίου.
Συνοψίζοντας, η αλλαγή πολιτικής των τελευταίων αυτοκρατόρων της Μακεδονικής Δυναστείας -η κατάργηση προστατευτικών νόμων, η πώληση των στρατιωτικών κτημάτων, η στήριξη σε ξένους μισθοφόρους και η παραμέληση του στόλου- δημιούργησε μια αλυσίδα εσωτερικών προβλημάτων: αποδυνάμωση του στρατού, δυσαρέσκεια του λαού, κατάρρευση των οικονομικών και εξάρτηση από ξένες δυνάμεις. Όλα αυτά άνοιξαν τον δρόμο για τη μεγάλη παρακμή που θα ακολουθούσε.