Η κρίση της εικονομαχίας διχάζει τους Βυζαντινούς 🖼️
Για περίπου έναν αιώνα, στη διάρκεια του 8ου και του 9ου αιώνα, οι Βυζαντινοί χωρίστηκαν σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα εξαιτίας ενός θέματος που σήμερα μπορεί να μας φαίνεται περίεργο: το αν επιτρέπεται να προσκυνούν εικόνες του Χριστού, της Παναγίας και των αγίων. Η διαμάχη αυτή ονομάστηκε εικονομαχία και ταλαιπώρησε σοβαρά την αυτοκρατορία, μέχρι που μια σύνοδος έφερε ξανά την ειρήνη.
⚔️ Πώς ξεκίνησε η διαμάχη
Στα μέσα του 8ου αιώνα, δύο αυτοκράτορες της δυναστείας των Ισαύρων, ο Λέων Γ' και ο γιος του Κωνσταντίνος Ε', πήραν αποφάσεις που άλλαξαν δραστικά τη θρησκευτική ζωή της αυτοκρατορίας. Απαγόρευσαν την προσκύνηση και τη λατρεία των εικόνων, θεωρώντας ότι αυτή έμοιαζε με ειδωλολατρία. Παράλληλα, επέβαλαν να υπηρετούν οι μοναχοί και οι κληρικοί στον στρατό πριν αναλάβουν το εκκλησιαστικό τους αξίωμα.
Το πρόβλημα ήταν ότι οι αυτοκράτορες προχώρησαν σε αυτές τις αλλαγές απότομα, χωρίς να προετοιμάσουν ή να πείσουν πρώτα τον λαό. Το αποτέλεσμα ήταν αναστάτωση σε κληρικούς και πολίτες, που χωρίστηκαν σε δύο αντιμαχόμενες ομάδες:
| Παράταξη | Τι πίστευε |
|---|---|
| Εικονομάχοι | Στήριζαν τον αυτοκράτορα και ζητούσαν την κατάργηση της λατρείας των εικόνων |
| Εικονολάτρες | Υπερασπίζονταν με πάθος το δικαίωμα προσκύνησης των εικόνων |
Καμία από τις δύο πλευρές δεν ήταν διατεθειμένη να υποχωρήσει, κι έτσι η ένταση κράτησε δεκαετίες.
Οι δύο παρατάξεις δεν διαφωνούσαν για την πίστη τους στον Χριστό — και οι δύο ήταν χριστιανοί. Η διαφωνία αφορούσε αποκλειστικά το αν επιτρέπεται να ζωγραφίζονται και να προσκυνούνται εικόνες με ιερές μορφές.
💔 Οι συνέπειες για την αυτοκρατορία
Η εικονομαχία δεν έμεινε μια ήσυχη θεολογική συζήτηση. Κράτησε περίπου έναν αιώνα και άφησε πίσω της βαριές πληγές:
- Πολλοί άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, ενώ άλλοι φυλακίστηκαν ή στάλθηκαν σε εξορία επειδή αρνούνταν να αλλάξουν γνώμη.
- Εκκλησίες και μοναστήρια έκλεισαν, και καταστράφηκαν πολύτιμα έργα τέχνης, εικόνες και ψηφιδωτά που είχαν φτιαχτεί με μεγάλο κόπο.
- Οι σχέσεις του Βυζαντίου με τη Δυτική Εκκλησία διαταράχτηκαν σοβαρά, αφού η Δύση τάχθηκε ανοιχτά υπέρ των εικονολατρών.
Ο Λέων Γ' ήταν ο αυτοκράτορας που είχε σώσει την Κωνσταντινούπολη από μεγάλη πολιορκία των Αράβων, χαρίζοντας δόξα στο κράτος του. Παρ' όλα αυτά, οι αποφάσεις του για τις εικόνες του κόστισαν μεγάλο μέρος αυτής της φήμης, αφού θεωρήθηκε υπεύθυνος για τον διχασμό που ακολούθησε.
☦️ Η αναστήλωση των εικόνων και η ειρήνη
Το πρώτο μεγάλο βήμα για να λυθεί η κρίση έγινε το 787, όταν η αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία συγκάλεσε στη Νίκαια μια Οικουμενική Σύνοδο, τη Ζ' Οικουμενική Σύνοδο. Εκεί, ύστερα από πολλή συζήτηση, οι εκπρόσωποι της Εκκλησίας κατέληξαν σε μια λύση: όταν κάποιος προσκυνά μια εικόνα, δεν λατρεύει το ίδιο το ξύλο ή τα χρώματα, αλλά το ιερό πρόσωπο που απεικονίζεται σε αυτήν.
Στις αρχές του 9ου αιώνα όμως (815) η εικονομαχία ξέσπασε ξανά. Οριστικό τέλος της έδωσε το 843 η αυτοκράτειρα Θεοδώρα, η οποία συγκάλεσε σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη που επιβεβαίωσε τις αποφάσεις της Ζ' Οικουμενικής Συνόδου.
Η οριστική αυτή αναστήλωση των εικόνων τις έφερε ξανά στις εκκλησίες και συμφιλίωσε τους Βυζαντινούς. Η στιγμή αυτή είναι τόσο σημαντική, που η Εκκλησία τη γιορτάζει μέχρι σήμερα κάθε χρόνο, την πρώτη Κυριακή της Σαρακοστής, με το όνομα «Κυριακή της Ορθοδοξίας».
Το σχολικό βιβλίο παρουσιάζει τα δύο γεγονότα μαζί, σαν η Θεοδώρα να συγκάλεσε τη Ζ' Οικουμενική Σύνοδο το 843. Στην πραγματικότητα η Ζ' Οικουμενική Σύνοδος έγινε το 787 επί Ειρήνης της Αθηναίας, ενώ η Θεοδώρα έδωσε οριστικό τέλος στην εικονομαχία το 843.
Η Κυριακή της Ορθοδοξίας δεν είναι απλώς μια ιστορική ανάμνηση: γιορτάζεται κάθε χρόνο στις ορθόδοξες εκκλησίες, σχεδόν 1.200 χρόνια μετά τη λήξη της εικονομαχίας.
🕊️ Μαρτυρίες από την εποχή της εικονομαχίας
Πολλά περιστατικά της εποχής δείχνουν πόσο βαθιά ήταν ο διχασμός. Ένα από τα πιο γνωστά αφορά τον πατριάρχη Γερμανό, ο οποίος, όταν του ζητήθηκε να υπογράψει το διάταγμα εναντίον των εικόνων, αρνήθηκε και παραιτήθηκε από το αξίωμά του, λέγοντας πως ένα τέτοιο ζήτημα δεν μπορούσε να αποφασιστεί χωρίς Οικουμενική Σύνοδο. Αποσύρθηκε στη συνέχεια σε ήσυχη ζωή, μακριά από τα πολιτικά πράγματα.
Η διαμάχη είχε αντίκτυπο και εκτός Βυζαντίου: όταν ο πάπας της Ρώμης πληροφορήθηκε την απαγόρευση των εικόνων, αντέδρασε έντονα και σταμάτησε την αποστολή φόρων από την Ιταλία προς την Κωνσταντινούπολη, ζητώντας από τον αυτοκράτορα να μην πειράξει την παράδοση της Εκκλησίας. Ιστορικοί της εποχής κατηγόρησαν επίσης τους εικονομάχους αυτοκράτορες ότι έκλεισαν σχολεία και έβλαψαν την εκπαίδευση.
Σήμερα όμως αρκετοί ιστορικοί βλέπουν το ζήτημα και από μια άλλη οπτική: υπενθυμίζουν ότι οι πηγές που σώθηκαν γράφτηκαν κυρίως από αντιπάλους των εικονομάχων, και ότι οι αυτοκράτορες αυτοί είχαν καταβάλει και σημαντικές προσπάθειες να προστατέψουν το Βυζάντιο από τον αραβικό κίνδυνο.
Οι περισσότερες γραπτές μαρτυρίες που έχουμε για την εικονομαχία γράφτηκαν από εικονολάτρες, δηλαδή από την πλευρά που τελικά επικράτησε. Γι' αυτό παρουσιάζουν συχνά τους εικονομάχους αυτοκράτορες πιο αρνητικά απ' όσο ίσως τους αξίζει.