Φιλικές σχέσεις και συγκρούσεις με τους Βουλγάρους και τους Ρώσους ⚔️
Το Βυζάντιο είχε δύο σημαντικούς γείτονες στον βορρά: τους Βουλγάρους και τους Ρώσους. Και με τους δύο αυτούς λαούς οι Βυζαντινοί πέρασαν περιόδους πολέμου, αλλά και περιόδους ειρήνης και συνεργασίας. Το πιο σημαντικό αποτέλεσμα αυτής της επαφής ήταν ότι και οι δύο λαοί ασπάστηκαν τελικά τον χριστιανισμό και γνώρισαν από κοντά τον βυζαντινό πολιτισμό.
🛡️ Οι πρώτες συγκρούσεις με τους Βουλγάρους
Στις αρχές του 9ου αιώνα οι Βούλγαροι κατοικούσαν ήδη σε εδάφη του Βυζαντίου, με τη συμφωνία να μην επιτρέπουν σε άλλους λαούς να εγκατασταθούν εκεί. Δεν έμειναν όμως ικανοποιημένοι με τα σύνορα που είχαν συμφωνηθεί. Θέλησαν να επεκτείνουν το δικό τους κράτος και σε άλλες περιοχές όπου ζούσαν Σλάβοι. Αυτή η προσπάθεια επέκτασης προκάλεσε αντιπαραθέσεις με το Βυζάντιο, οι οποίες κράτησαν, με διαλείμματα, περίπου δύο αιώνες.
Ο πρώτος μεγάλος αντίπαλος ήταν ο ηγέτης των Βουλγάρων Κρούμος, ο οποίος τον 9ο αιώνα εξαπέλυσε επιδρομές στη Θράκη και έφτασε μέχρι τα τείχη της Κωνσταντινούπολης. Οι μάχες ήταν σκληρές και σε μία από αυτές έχασε τη ζωή του ο ίδιος ο βυζαντινός αυτοκράτορας Νικηφόρος Α΄. Τελικά όμως οι Βυζαντινοί κατόρθωσαν να αποκρούσουν τους Βουλγάρους.
Μην μπερδεύεις τους Βούλγαρους ηγέτες μεταξύ τους: ο Κρούμος έκανε τις πρώτες μεγάλες επιδρομές, ο Βόγορης έφερε την ειρήνη και τον χριστιανισμό, ο Συμεών ξανάνοιξε τον πόλεμο, και ο Σαμουήλ ήταν αυτός που τελικά νικήθηκε οριστικά. Κάθε όνομα αντιστοιχεί σε διαφορετική φάση των σχέσεων Βυζαντίου-Βουλγαρίας.
✝️ Ο Βόγορης και ο εκχριστιανισμός των Βουλγάρων
Ύστερα από τα χρόνια των πολέμων, ήρθε μια περίοδος ειρήνης. Όταν ηγέτης των Βουλγάρων έγινε ο Βόγορης, οι σχέσεις με το Βυζάντιο βελτιώθηκαν σημαντικά. Ο Βόγορης αποφάσισε να βαφτιστεί χριστιανός και πήρε το νέο όνομα Μιχαήλ. Το παράδειγμά του το ακολούθησαν πολλές χιλιάδες Βούλγαροι.
Την ίδια εποχή οι Βούλγαροι παρέλαβαν από τους Σλάβους το κυριλλικό αλφάβητο και το χρησιμοποίησαν για να οργανώσουν το κράτος τους, να αναπτύξουν την εκπαίδευση και να λειτουργήσει η εκκλησία τους στη δική τους γλώσσα. Έτσι ο βουλγαρικός λαός ήρθε πολύ πιο κοντά στον τρόπο ζωής και στον πολιτισμό των Βυζαντινών.
Ο πατριάρχης Φώτιος έγραψε σε επιστολή του πως ο βουλγαρικός λαός, αφού άφησε πίσω του την ειδωλολατρία, έγινε τόσο ήρεμος και συνετός ώστε βρέθηκε, όπως σημείωνε ο ίδιος με έκπληξη, στην καρδιά της χριστιανικής πίστης.
⚔️ Νέοι πόλεμοι και η οριστική ήττα των Βουλγάρων
Η ειρήνη δεν κράτησε για πάντα. Όταν ηγέτης των Βουλγάρων έγινε ο Συμεών, ξέσπασαν και πάλι πόλεμοι με το Βυζάντιο. Ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Φωκάς βρέθηκε σε τόσο δύσκολη θέση απέναντι στους Βουλγάρους, ώστε ζήτησε βοήθεια ακόμα και από τους Ρώσους.
Λίγα χρόνια αργότερα, με νέο ηγέτη τον Σαμουήλ, οι Βούλγαροι επιτέθηκαν ξανά και προκάλεσαν μεγάλες καταστροφές σε ελληνικές περιοχές, φτάνοντας μέχρι την Πελοπόννησο. Ακολούθησε μια μακρά περίοδος σκληρών συγκρούσεων. Ο βυζαντινός στρατηγός Νικηφόρος Ουρανός νίκησε τους Βουλγάρους στον ποταμό Σπερχειό, ενώ ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ συνέτριψε ολοσχερώς τον βουλγαρικό στρατό στα στενά του Κλειδίου, κοντά στον ποταμό Στρυμόνα, το 1014.
Μετά από αυτή τη μεγάλη ήττα, το βουλγαρικό κράτος διαλύθηκε και η Βουλγαρία έγινε επαρχία της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ο ίδιος ο Βασίλειος Β΄ κατέβηκε ως την Αθήνα, ανέβηκε στην Ακρόπολη και πρόσφερε ευχαριστίες για τη νίκη στον ναό της Παναγίας, που τότε στέγαζε ο ίδιος ο αρχαίος Παρθενώνας. Για πολλές δεκαετίες μετά, οι Βούλγαροι δεν ξαναενόχλησαν το Βυζάντιο.
| Ηγέτης των Βουλγάρων | Σχέση με το Βυζάντιο |
|---|---|
| Κρούμος | Επιδρομές ως την Κωνσταντινούπολη, θάνατος Νικηφόρου Α΄ |
| Βόγορης (Μιχαήλ) | Ειρήνη, βάπτιση, εκχριστιανισμός |
| Συμεών | Νέοι πόλεμοι |
| Σαμουήλ | Καταστροφές ως την Πελοπόννησο, οριστική ήττα το 1014 |
⚓ Οι Ρώσοι, ο νεότερος γείτονας του Βυζαντίου
Οι Ρώσοι ήταν ο πιο πρόσφατος λαός που ήρθε σε επαφή με τους Βυζαντινούς. Είχαν καταγωγή από τη Σκανδιναβική χερσόνησο και εγκαταστάθηκαν στην ανατολική Ευρώπη, στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα το Κίεβο της Ουκρανίας.
Στην αρχή οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο ήταν φιλικές. Το 860 όμως ένας ρωσικός στόλος, περίπου διακοσίων πλοίων, μπήκε στον Βόσπορο, λεηλάτησε τις ακτές και τα νησιά της Προποντίδας και επιτέθηκε στην ίδια την Κωνσταντινούπολη. Οι Βυζαντινοί, αν και εκείνη την περίοδο βρίσκονταν ταυτόχρονα σε πόλεμο με τους Άραβες, κατόρθωσαν να αποκρούσουν τους εισβολείς και να τους αναγκάσουν να αποσυρθούν στον Εύξεινο Πόντο. Τα επόμενα χρόνια οι δύο πλευρές συμφώνησαν να συνεργαστούν ειρηνικά.
Οι Ρώσοι δεν ήρθαν στο Βυζάντιο μόνο ως εχθροί ή μόνο ως φίλοι. Μια φορά ήρθαν σαν σύμμαχοι, για να βοηθήσουν ενάντια στους Βουλγάρους, αλλά μετά προσπάθησαν να κρατήσουν για δικά τους εδάφη που είχαν καταλάβει στη διάρκεια της εκστρατείας. Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Τσιμισκής χρειάστηκε να τους πολεμήσει για να τους αναγκάσει να επιστρέψουν στη χώρα τους.
✝️ Ο εκχριστιανισμός των Ρώσων
Η σπουδαιότερη στιγμή στις σχέσεις Βυζαντίου και Ρώσων ήταν ο εκχριστιανισμός τους. Η Μεγάλη Δούκισσα της Ρωσίας, η Όλγα του Κιέβου, επισκέφτηκε επίσημα την Κωνσταντινούπολη το 957 και αποφάσισε να βαφτιστεί χριστιανή. Το βάπτισμά της έγινε με μεγαλοπρέπεια στην Αγία Σοφία, με την παρουσία του ίδιου του αυτοκράτορα και του πατριάρχη.
Λίγα χρόνια αργότερα ο εγγονός της, ο Βλαδίμηρος ο Μέγας, ακολούθησε το ίδιο παράδειγμα: βαφτίστηκε κι εκείνος χριστιανός, μαζί με πλήθος υπηκόων του, και παντρεύτηκε την Άννα, αδελφή του αυτοκράτορα Βασιλείου Β΄. Αυτός ο γάμος ένωσε συμβολικά τις δύο δυναστείες.
Στην Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης, που θεωρούνταν «μητέρα εκκλησία» όλης της Ορθοδοξίας, υπήρχε τοποθετημένη σε τιμητική θέση εικόνα των Ρώσων αγίων αδελφών Βόρη και Γκλεμπ, ώστε να μπορούν να την προσκυνούν οι επισκέπτες που έφταναν από τη Ρωσία.
Ο εκχριστιανισμός δεν είχε σημασία μόνο θρησκευτική. Έφερε το Βυζάντιο και τη Ρωσία πολύ πιο κοντά πολιτικά, οικονομικά και πνευματικά. Η Ρωσία γνώρισε από κοντά τον βυζαντινό πολιτισμό και προόδευσε χάρη σ' αυτή την επαφή, ενώ το Βυζάντιο κέρδισε έναν σταθερό και ειρηνικό συνεργάτη. Οι δεσμοί αυτοί κράτησαν για πολλούς αιώνες.
🤝 Δύο δρόμοι προς την ίδια κατεύθυνση
Τόσο οι Βούλγαροι όσο και οι Ρώσοι πέρασαν από στάδια πολέμου σε στάδια ειρήνης με το Βυζάντιο, και τελικά και οι δύο λαοί ασπάστηκαν τον χριστιανισμό μέσα από επίσημες βαπτίσεις των ηγετών τους. Η θρησκευτική αυτή αλλαγή λειτούργησε ως γέφυρα: έφερε τους δύο λαούς πιο κοντά στον βυζαντινό τρόπο ζωής, στη γραφή, στην τέχνη και στη διοίκηση, και άνοιξε τον δρόμο για μακροχρόνια ειρηνική συνύπαρξη με το Βυζάντιο.