Η φύλαξη των ανατολικών συνόρων και οι Ακρίτες 🏹
Η βυζαντινή αυτοκρατορία ήταν πολύ μεγάλη και τα σύνορά της απέραντα. Το κράτος έπρεπε να τα φυλάει συνέχεια, γιατί από πέρα καραδοκούσαν λαοί έτοιμοι να επιτεθούν. Η πιο δύσκολη δουλειά ήταν η φύλαξη των ανατολικών συνόρων, εκεί όπου το Βυζάντιο συνόρευε με τους Άραβες. Σε αυτό το μάθημα θα γνωρίσουμε τους ανθρώπους που ανέλαβαν αυτό το βαρύ καθήκον: τους Ακρίτες.
🗺️ Τα ανατολικά σύνορα του Βυζαντίου
Τα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας ήταν πολύ εκτεταμένα. Ξεκινούσαν από τον Καύκασο και τον Εύξεινο Πόντο, ακολουθούσαν τους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη και έφταναν μέχρι τον Περσικό Κόλπο. Πρόκειται δηλαδή για μια τεράστια γραμμή που το βυζαντινό κράτος έπρεπε να επιτηρεί αδιάκοπα.
Πέρα από αυτά τα σύνορα ζούσαν λαοί που συχνά εισέβαλλαν στο βυζαντινό έδαφος, λεηλατούσαν χωριά και πόλεις και έφευγαν πριν προλάβει να φτάσει βοήθεια από το κέντρο της αυτοκρατορίας. Το πρόβλημα αυτό ήταν ιδιαίτερα έντονο ανάμεσα στον 7ο και τον 10ο αιώνα, όταν οι Άραβες αποτελούσαν τη μεγαλύτερη απειλή για τα ανατολικά εδάφη του Βυζαντίου.
🛡️ Ποιοι ήταν οι Ακρίτες
Για να αντιμετωπίσει αυτόν τον συνεχή κίνδυνο, το βυζαντινό κράτος δεν στήριξε τη φύλαξη των συνόρων μόνο στον τακτικό στρατό. Εγκατέστησε στις παρυφές της αυτοκρατορίας μόνιμους φρουρούς, τους Ακρίτες, οι οποίοι πήραν το όνομά τους επειδή ζούσαν και φύλαγαν στην άκρη του κράτους.
Η πολιτεία τούς έδινε ειδικά προνόμια, ώστε να μείνουν μόνιμα εκεί και να είναι πάντα έτοιμοι να πολεμήσουν:
| Τι πρόσφερε το κράτος στους Ακρίτες | Σε τι τους χρησίμευε |
|---|---|
| Δωρεάν γη για καλλιέργεια | Εξασφάλιζαν τη διατροφή της οικογένειάς τους |
| Άλογα | Μετακίνηση και μάχη |
| Πανοπλίες | Προστασία στον πόλεμο |
| Απαλλαγή από φόρους | Κίνητρο για να μείνουν μόνιμα στα σύνορα |
Σε αντάλλαγμα, όποιος έπαιρνε αυτή τη γη ανελάμβανε την υποχρέωση να υπερασπίζεται την περιοχή του κάθε φορά που θα εμφανιζόταν κίνδυνος.
Στα χρόνια που το Βυζάντιο κινδύνευε περισσότερο από τους Άραβες, χιλιάδες Ακρίτες ήταν οργανωμένοι σε μεγάλες ομάδες κατά μήκος των ανατολικών συνόρων, ώστε να μην μπορεί κανένας εχθρός να περάσει απαρατήρητος.
🏇 Η ζωή των Ακριτών
Οι Ακρίτες δεν πολεμούσαν συνέχεια. Όταν δεν υπήρχε άμεσος κίνδυνος, γυμνάζονταν στο τρέξιμο και στο χειρισμό του κονταριού, ώστε να είναι πάντα ετοιμοπόλεμοι. Παράλληλα βοηθούσαν στην οχύρωση των ακριτικών πόλεων, έχτιζαν κάστρα και βίγλες σε ψηλά σημεία, από όπου μπορούσαν να δουν εγκαίρως αν πλησίαζε εχθρός.
Πέρα όμως από πολεμιστές, οι Ακρίτες ήταν και καλλιεργητές. Καλλιεργούσαν τη γη που τους είχε δοθεί και τη φρόντιζαν με την ίδια αφοσίωση που έδειχναν και στον πόλεμο, γι' αυτό και ο λαός τους θαύμαζε τόσο για την ανδρεία όσο και για την εργατικότητά τους.
Πολλοί μαθητές νομίζουν ότι οι Ακρίτες ήταν απλώς στρατιώτες. Στην πραγματικότητα ζούσαν μόνιμα στα σύνορα με τις οικογένειές τους, καλλιεργούσαν τη γη τους σε καιρό ειρήνης και πολεμούσαν μόνο όταν χρειαζόταν. Ήταν δηλαδή και γεωργοί και πολεμιστές μαζί.
🎶 Οι Ακρίτες στα τραγούδια του λαού
Ο λαός ένιωθε τους Ακρίτες προστάτες του και τους αγαπούσε βαθιά για την ανδρεία τους. Έτσι τους εξύμνησε μέσα από τα λεγόμενα ακριτικά τραγούδια, τραγούδια που αφηγούνται τη ζωή, τους αγώνες και τα κατορθώματα των φρουρών των συνόρων. Αυτά τα τραγούδια περάστηκαν προφορικά από γενιά σε γενιά, αγαπήθηκαν σε όλο τον ελληνικό κόσμο και θεωρούνται η αρχή των δημοτικών μας τραγουδιών.
⚔️ Ο Βασίλειος Διγενής Ακρίτας
Ο πιο γνωστός από όλους τους Ακρίτες είναι ο Βασίλειος Διγενής Ακρίτας, ένας ήρωας στο πρόσωπο του οποίου ο λαός συγκέντρωσε όλα τα χαρίσματα των Ακριτών: τη δύναμη, το θάρρος και την αγάπη για τη γη του. Ο ήρωας αυτός εξυμνήθηκε ξεχωριστά σε ένα ολόκληρο έπος, το «Βασίλειος Διγενής Ακρίτας».
Το όνομά του «Διγενής» δείχνει ότι καταγόταν από δύο γένη, καθώς σύμφωνα με την παράδοση ο πατέρας του ήταν Άραβας εμίρης και η μητέρα του Βυζαντινή. Ακόμη και σήμερα, σε Κύπρο, Πόντο, Κρήτη και σε όλη την Ελλάδα, τραγουδούν για «της γης τον ανδρειωμένο», που η λαϊκή φαντασία τον θέλει απόγονο μεγάλων ηρώων όπως ο Ηρακλής, ο Αχιλλέας και ο Μέγας Αλέξανδρος, αλλά και πρόγονο των κλεφτών του 1821.
Σύμφωνα με τους θρύλους της Κύπρου και της Κρήτης, ο Διγενής μπορούσε να στέκεται με το ένα πόδι στην Ασία και με ένα πήδημα να βρίσκεται στην κορυφή του βουνού της Κρήτης, για να προστατεύσει τα νησιά από επιδρομές. Το σημάδι της παλάμης του λένε πως έμεινε στο κυπριακό βουνό Πενταδάχτυλο, και το αποτύπωμα του ποδιού του στην κορυφή της Κρήτης.
🎵 Τα ακριτικά τραγούδια σήμερα
Τα ακριτικά τραγούδια δεν ξεχάστηκαν με το πέρασμα των αιώνων. Στην Κρήτη, για παράδειγμα, τα λεγόμενα ριζίτικα τραγούδια διηγούνται ακόμη τον θάνατο του Διγενή, ο οποίος, σύμφωνα με την παράδοση, δεν νικήθηκε από κανέναν άνθρωπο αλλά μόνο από τον ίδιο τον Χάρο. Στον Πόντο, αντίστοιχα, σώζονται τραγούδια που δείχνουν τον Ακρίτη όχι μόνο ως πολεμιστή αλλά και ως άξιο καλλιεργητή, τόσο επιδέξιο στη γη του που ακόμη και τα πουλιά, λέει το τραγούδι, έρχονταν να φωλιάσουν στο περιβόλι του και τον μακάριζαν.
Αυτά τα τραγούδια είναι πολύτιμα, γιατί δείχνουν πόσο βαθιά χαράχτηκε η μνήμη των Ακριτών στη λαϊκή παράδοση: όχι μόνο ως γενναίων πολεμιστών, αλλά και ως ανθρώπων που αγαπούσαν τη γη τους και τη δούλευαν με τα ίδια τους τα χέρια.