Η εκπαίδευση στο Βυζάντιο 🎓

Στο Βυζάντιο δεν πήγαιναν όλα τα παιδιά σχολείο. Δεν υπήρχε κρατικό, δωρεάν και υποχρεωτικό σχολείο όπως σήμερα. Η μόρφωση ήταν κυρίως υπόθεση όσων γονιών είχαν τη δυνατότητα να την πληρώσουν, ενώ τα υπόλοιπα παιδιά μεγάλωναν μαθαίνοντας μια δουλειά ή τις δουλειές του σπιτιού.

🏫 Ποιος πήγαινε σχολείο

Στο Βυζάντιο λειτουργούσαν δύο ειδών σχολεία: τα ιδιωτικά και τα εκκλησιαστικά. Τα ιδιωτικά σχολεία στεγάζονταν συχνά μέσα σε σπίτια, ενώ τα εκκλησιαστικά λειτουργούσαν σε ναούς ή σε μοναστήρια. Και στα δύο, οι οικογένειες των μαθητών κατέβαλλαν δίδακτρα, όχι πάντα σε χρήματα· κάποιες φορές πλήρωναν με προϊόντα ή υπηρεσίες, ανάλογα με το επάγγελμά τους. Η φοίτηση ξεκινούσε σε ηλικία έξι έως οκτώ ετών.

Μια εξαίρεση υπήρχε στα εκκλησιαστικά σχολεία: εκεί γίνονταν δεκτά, χωρίς δίδακτρα, ορφανά παιδιά, καθώς και μαθητές που έρχονταν από άλλα μέρη της αυτοκρατορίας επειδή είχαν ξεχωρίσει για την αγάπη τους στη μάθηση.

📖 Πώς ήταν οργανωμένο το σχολείο

Το βασικό σχολείο χωριζόταν σε τέσσερις τάξεις, με δύο επίπεδα δυσκολίας:

Στις μεγαλύτερες τάξεις οι μαθητές αποστήθιζαν αποσπάσματα από τον Όμηρο, από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, καθώς και μύθους του Αισώπου. Η απομνημόνευση ήταν βασικός τρόπος μάθησης, αφού τα βιβλία ήταν λίγα και ακριβά.

Ο δάσκαλος των πρώτων γραμμάτων ονομαζόταν γραμματιστής. Δίδασκε στηρίζοντας τα βιβλία του πάνω σε ένα αναλόγιο.

✏️ Η καθημερινότητα στην τάξη

Οι αίθουσες των βυζαντινών σχολείων ήταν στενόχωρες, με μικρά παράθυρα που άφηναν λίγο φως να μπει. Οι μαθητές δεν είχαν πάντα θρανία: κάθονταν σε ξύλινους πάγκους, σε χαμηλά σκαμνάκια που λέγονταν σκίμποδες, σταυροπόδι στο πάτωμα, ή έμεναν όρθιοι.

Τα σχολικά τους είδη τα κουβαλούσαν μέσα σε ένα υφασμάτινο σακίδιο, το μάρσιπο. Το πιο συνηθισμένο βιβλίο ανάγνωσης ήταν το ψαλτήρι.

🪵 Οι τιμωρίες

Οι σωματικές τιμωρίες ήταν κάτι πολύ συνηθισμένο στα βυζαντινά σχολεία. Το ραβδί και η βέργα θεωρούνταν απαραίτητα εργαλεία διδασκαλίας για την εποχή εκείνη, και οι γονείς συχνά ενέκριναν ή και ζητούσαν οι ίδιοι από τον δάσκαλο να τιμωρεί με αυτόν τον τρόπο. Πίσω από αυτή τη συνήθεια βρισκόταν η αντίληψη ότι ένα παιδί δεν μαθαίνει γράμματα αν δεν τιμωρείται σωματικά όταν κάνει λάθος.

🏠 Τα παιδιά που δεν πήγαιναν σχολείο

Τα κορίτσια, μαζί με πολλά αγόρια των οποίων οι γονείς δεν μπορούσαν να πληρώσουν δίδακτρα, δεν πατούσαν ποτέ σε σχολική τάξη. Το «σχολείο» τους ήταν το ίδιο το σπίτι: έπαιζαν στις αυλές και στους δρόμους και βοηθούσαν στις δουλειές, ενώ γονείς, γιαγιάδες και παππούδες τους μάθαιναν ιστορίες για τον τόπο τους και φρόντιζαν να διατηρούν τα έθιμα και τις παραδόσεις των Βυζαντινών. Τα κορίτσια, ειδικότερα, μάθαιναν δίπλα στις μητέρες τους να κεντούν, να πλέκουν και να υφαίνουν στον αργαλειό.

🔨 Η μαθητεία στις τέχνες

Τα αγόρια που δεν πήγαιναν σχολείο μάθαιναν συχνά από μικρή ηλικία μια τέχνη δίπλα σε έναν έμπειρο τεχνίτη. Δούλευαν κοντά του χωρίς μισθό, συνήθως για δύο χρόνια, ως μαθητευόμενοι. Μετά το πέρας αυτής της περιόδου, μπορούσαν είτε να συνεχίσουν να εργάζονται κοντά στον ίδιο τεχνίτη πλέον με αμοιβή, είτε να αναζητήσουν δουλειά αλλού.

Έτσι, στο Βυζάντιο η μάθηση δεν γινόταν με έναν μόνο τρόπο: άλλα παιδιά μάθαιναν γράμματα στο σχολείο, άλλα μάθαιναν μια τέχνη δίπλα σε έναν τεχνίτη, κι άλλα μεγάλωναν μέσα στην οικογένεια, μαθαίνοντας δουλειές του σπιτιού και παραδόσεις.