Ο χριστιανισμός γίνεται επίσημη θρησκεία του κράτους ✝️
Στα προηγούμενα χρόνια είδαμε πως ο χριστιανισμός άρχισε να απλώνεται σιγά σιγά μέσα στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Σε αυτό το μάθημα θα δούμε πώς ολοκληρώθηκε αυτή η διαδρομή: από θρησκεία που κάποτε διωκόταν, ο χριστιανισμός έφτασε να γίνει η μοναδική επίσημη θρησκεία του κράτους. Στο ταξίδι αυτό θα συναντήσουμε τρεις αυτοκράτορες με πολύ διαφορετική στάση: τον Κωνσταντίνο που τον στήριξε, τον Ιουλιανό που προσπάθησε να τον ανακόψει, και τον Θεοδόσιο Α' που τον επέβαλε οριστικά.
🕊️ Ο Κωνσταντίνος ανοίγει τον δρόμο
Ήδη από το 313 μ.Χ. ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος είχε δώσει στους χριστιανούς το δικαίωμα να λατρεύουν ελεύθερα τον Θεό τους, χωρίς φόβο διωγμών. Τα επόμενα χρόνια της βασιλείας του δεν στάθηκε μόνο σε αυτό· βοήθησε ενεργά τον χριστιανισμό να μεγαλώσει και να οργανωθεί:
- Έδινε προτεραιότητα σε χριστιανούς όταν επέλεγε ανθρώπους για δημόσιες θέσεις και για τον στρατό, κάτι που έκανε πολλούς κατοίκους της αυτοκρατορίας να ασπαστούν τη νέα θρησκεία.
- Το 325 μ.Χ. συγκάλεσε στη Νίκαια μια μεγάλη Οικουμενική Σύνοδο, όπου συγκεντρώθηκαν επίσκοποι από όλη την αυτοκρατορία για να συζητήσουν και να λύσουν διαφωνίες πάνω σε ζητήματα της χριστιανικής πίστης.
- Λίγο πριν πεθάνει, το 337 μ.Χ., βαπτίστηκε ο ίδιος χριστιανός.
Ο γιος και διάδοχός του, ο Κωνστάντιος, συνέχισε την ίδια φιλική στάση απέναντι στους χριστιανούς, ενισχύοντας ακόμα περισσότερο τη θέση της νέας θρησκείας μέσα στην αυτοκρατορία.
Μόλις λίγες δεκαετίες πριν τον Κωνσταντίνο, οι χριστιανοί καταδιώκονταν και πολλοί από αυτούς λάτρευαν κρυφά, φοβούμενοι τις συνέπειες. Μέσα σε μια γενιά, η κατάσταση αντιστράφηκε εντελώς: από κρυφή πίστη, ο χριστιανισμός έγινε η θρησκεία που ευνοούσε ο ίδιος ο αυτοκράτορας.
🏛️ Ο Ιουλιανός προσπαθεί να γυρίσει τον χρόνο πίσω
Το 361 μ.Χ. ανέβηκε στον θρόνο ο Ιουλιανός, ανιψιός του Κωνσταντίνου. Ο Ιουλιανός είχε μεγαλώσει μελετώντας την αρχαία ελληνική φιλοσοφία στην Αθήνα και στην Αντιόχεια και είχε γοητευτεί από τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και τη λατρεία των Ολύμπιων θεών. Όταν έγινε αυτοκράτορας, θέλησε να αναστρέψει την πορεία των πραγμάτων: επιδίωξε να ξαναδώσει δύναμη στην παλιά θρησκεία και να περιορίσει την επιρροή του χριστιανισμού.
Η προσπάθειά του όμως ήρθε πολύ αργά. Η αρχαία θρησκεία είχε ήδη χάσει το μεγαλύτερο μέρος της δύναμής της μέσα στην κοινωνία, ενώ ο χριστιανισμός κέρδιζε συνεχώς έδαφος. Έτσι, τα μέτρα του Ιουλιανού δεν βρήκαν ανταπόκριση στον λαό. Η βασιλεία του κράτησε μόλις δύο χρόνια: ο Ιουλιανός σκοτώθηκε το 363 μ.Χ. πολεμώντας τους Πέρσες, σε ηλικία μόλις 32 ετών. Παρόλο που η προσπάθειά του δεν είχε άμεσα αποτελέσματα, άφησε πίσω της έντονες αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε όσους πίστευαν στην παλιά θρησκεία και σε όσους ακολουθούσαν τη νέα.
Μην μπερδεύεις τον Ιουλιανό με κάποιον αυτοκράτορα που καταδίωξε τους χριστιανούς με βία, όπως έκαναν παλαιότεροι αυτοκράτορες. Ο Ιουλιανός προσπάθησε να ενισχύσει ξανά την αρχαία θρησκεία κυρίως μέσα από νόμους και ευνοϊκή μεταχείριση προς τους εθνικούς, όχι με μαζικούς διωγμούς. Οι χριστιανοί τον ονόμασαν «Παραβάτη» ή «Αποστάτη» επειδή, ενώ είχε μεγαλώσει σε χριστιανικό περιβάλλον, εγκατέλειψε τη χριστιανική πίστη και επέστρεψε στην αρχαία λατρεία.
👑 Ο Θεοδόσιος Α' επιβάλλει τον χριστιανισμό
Μετά τον Ιουλιανό, η αυτοκρατορία βρέθηκε μπροστά σε έντονες θρησκευτικές διαμάχες. Ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α', θέλοντας να δώσει οριστική λύση, κήρυξε τον χριστιανισμό επίσημη θρησκεία του κράτους και πήρε σειρά αυστηρών μέτρων εναντίον της παλιάς λατρείας:
| Μέτρο του Θεοδοσίου | Τι σήμαινε |
|---|---|
| Έκλεισε τους αρχαίους ναούς | Απαγόρευσε τη λατρεία των αρχαίων θεών με νόμο και όρισε βαριές ποινές σε όσους δεν υπάκουαν |
| Κατάργησε τους Ολυμπιακούς αγώνες (392 μ.Χ.) | Ένας θεσμός αιώνων που συνδεόταν στενά με την αρχαία θρησκεία έπαψε να υπάρχει |
| Κατάργησε τα Ελευσίνια μυστήρια | Έκλεισε μια από τις πιο σημαντικές θρησκευτικές τελετές της αρχαιότητας |
| Έκλεισε το Μαντείο των Δελφών | Σταμάτησε τη λειτουργία ενός από τα πιο φημισμένα ιερά κέντρα του αρχαίου κόσμου |
Την ίδια περίοδο, φανατισμένοι χριστιανοί προχώρησαν σε καταστροφές και λεηλασίες αρχαίων ναών, μνημείων και έργων τέχνης, χωρίς ο αυτοκράτορας να τους εμποδίσει αποτελεσματικά.
Για τη στάση του αυτή, οι χριστιανοί τίμησαν τον Θεοδόσιο δίνοντάς του το προσωνύμιο «Μέγας». Ο φιλόσοφος Λιβάνιος από την Αντιόχεια, ο οποίος παρέμεινε πιστός στην παλιά θρησκεία, έγραψε στον Θεοδόσιο διαμαρτυρόμενος: παρότι ο αυτοκράτορας υποστήριζε πως δεν είχε διατάξει το κλείσιμο των ναών ούτε εμπόδιζε κανέναν να λατρεύει τους παλιούς θεούς, στην πράξη οπαδοί της νέας θρησκείας επιτίθονταν ανεμπόδιστα στα ιερά, καταστρέφοντάς τα με κάθε μέσο.
Ο Ιουλιανός και ο Θεοδόσιος ακολούθησαν εντελώς αντίθετες πολιτικές. Ο Ιουλιανός προσπάθησε να ενισχύσει την παλιά θρησκεία, ενώ ο Θεοδόσιος επέβαλε οριστικά τον χριστιανισμό και περιόρισε την παλιά λατρεία. Γι' αυτό οι χριστιανοί ονόμασαν τον έναν «Παραβάτη» και τον άλλον «Μέγα» — τα δύο προσωνύμια δείχνουν ακριβώς πόσο αντίθετη ήταν η στάση τους.
📖 Η ειρηνική συμβολή των Πατέρων της Εκκλησίας
Η επικράτηση του χριστιανισμού δεν οφειλόταν μόνο σε νόμους και αποφάσεις αυτοκρατόρων. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και το έργο σπουδαίων εκκλησιαστικών ανδρών, γνωστών ως Πατέρες της Εκκλησίας, οι οποίοι δίδαξαν και έγραψαν κείμενα που βοήθησαν τον χριστιανισμό να εξαπλωθεί ειρηνικά, χωρίς βία. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι λεγόμενοι Τρεις Ιεράρχες:
- Μέγας Βασίλειος
- Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός
- Ιωάννης ο Χρυσόστομος
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των τριών αυτών ανδρών ήταν ότι συνδύασαν την αρχαία ελληνική παιδεία, δηλαδή τη φιλοσοφία και τη γνώση της αρχαιότητας, με τις διδασκαλίες της νέας θρησκείας. Έτσι έδειξαν ότι ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός και ο χριστιανισμός μπορούσαν να συνυπάρξουν και να ενισχύσουν ο ένας τον άλλον, αντί να βρίσκονται σε σύγκρουση.
Οι Τρεις Ιεράρχες γιορτάζονται ακόμη και σήμερα, στις 30 Ιανουαρίου, ως προστάτες της Παιδείας και των Γραμμάτων. Η επιλογή τους δεν είναι τυχαία: ακριβώς επειδή συνδύασαν αρχαία ελληνική γνώση με χριστιανική διδασκαλία, θεωρήθηκαν πρότυπο για το πώς η εκπαίδευση μπορεί να στηρίζεται και στις δύο παραδόσεις.