Ο αθλητισμός στην αρχαία Ελλάδα 🏺🏅

Πριν διαβάσουμε 📖

Το κείμενο που ακολουθεί δεν είναι ιστορία με ήρωες και περιπέτειες. Είναι ένα κείμενο που εξηγεί κάτι: μας δείχνει πόσο πολύ αγαπούσαν τον αθλητισμό οι άνθρωποι πριν από περίπου τρεις χιλιάδες χρόνια. Προέρχεται από ένα βιβλίο για τους Ολυμπιακούς Αγώνες στην αρχαία Ελλάδα.

Για να το καταλάβεις, χρειάζεσαι δύο ονόματα. Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι τα δύο μεγάλα έπη του Ομήρου. Δεν είναι βιβλία ιστορίας, αλλά μέσα τους κρύβεται μια ολόκληρη κοινωνία: πώς ζούσαν, τι θαύμαζαν, τι θεωρούσαν σπουδαίο.

Το κείμενο ✍️

Τα δύο έπη του Ομήρου, η Οδύσσεια και η Ιλιάδα, μας φέρνουν σε επαφή με μια κοινωνία όπου ο αθλητισμός έχει εισδύσει σε όλες τις εκδηλώσεις της ζωής, δημόσιας και καθημερινής. Η αγάπη για την άθληση κυριαρχεί παντού: νέοι άνθρωποι χαίρονται την έντονη σωματική προσπάθεια, τρανοί αρχηγοί και ήρωες αγωνίζονται να έρθουν πρώτοι, ενώ γύρω ένα πλήθος –λαός ή στρατός– δονείται από ενθουσιασμό παρακολουθώντας τις επιδόσεις τους. Με λίγα λόγια, βρισκόμαστε μπροστά σε μια κοινωνία που, παράλληλα με τα ηρωικά της ιδανικά, χαρακτηρίζεται και από ένα γνήσιο αθλητικό πνεύμα.

Η έφεση για άθληση είναι διάχυτη και στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια. Τη συναντάμε στις περιγραφές των αγώνων που έγιναν για να τιμηθεί ο νεκρός Πάτροκλος, αλλά και στους αγώνες που οργάνωσαν οι Φαίακες για να διασκεδάσουν τη θλίψη του Οδυσσέα. Όλοι οι ομηρικοί ήρωες λαχταρούν να διακριθούν στους αγώνες: κάθε ήρωας είναι και ένας αθλητής που προσπαθεί να ξεπεράσει τους άλλους.

Ο ιδανικός ήρωας, όπως φαίνεται στα ομηρικά έπη, διαθέτει σωματική και ψυχική αλκή και είναι έξυπνος και ανδρείος. Οι αγώνες δίνουν την ευκαιρία στους ήρωες-αθλητές να κάνουν επίδειξη υπεροχής, να εκδηλώσουν τη λαχτάρα τους για τη νίκη, να χαρούν τον ίδιο τον αγώνα. Ωστόσο, η έντονη επιθυμία να νικήσουν δεν τους οδηγεί σε βιαιότητες. Το αθλητικό πνεύμα και οι εκδηλώσεις μεγαλοψυχίας δε λείπουν από τους αντιπάλους.

Η αφορμή των αγώνων είναι διαφορετική στα δύο έπη: Στην Ιλιάδα είναι ένα ταφικό έθιμο και οι αγώνες σχετίζονται με θρησκευτικές εκδηλώσεις. Στην Οδύσσεια γίνονται για να τιμηθεί ένας ξένος.

Τα αθλήματα που περιγράφονται στην Ιλιάδα είναι με τη σειρά: η αρματοδρομία, η πυγμαχία, η πάλη, ο δρόμος, η τοξοβολία με στόχο και το ακόντιο. Τα έπαθλα τα προσφέρει ο ίδιος ο Αχιλλέας. Βραβεία δίνονται και στους νικητές και στους νικημένους. Για τους Φαίακες η απλή χαρά της σωματικής προσπάθειας και η επιδίωξη της νίκης φαίνονται να είναι τα κυρίαρχα στοιχεία των αγώνων. Αξιοσημείωτο είναι ότι στους αγώνες αυτούς έπαθλα δε δίνονται. Η ανταμοιβή του αθλητή είναι η ικανοποίηση ότι ήρθε πρώτος.

Δυο σημεία αξίζει ιδιαίτερα να τονίσουμε 🏅

Οι ομηρικοί ήρωες ξέρουν να εκτιμούν την αξία της άσκησης. Οι Φαίακες συχνά τονίζουν: «ο Οδυσσέας δείχνει έμπειρος» και «φαίνεται να ξέρει από αγωνίσματα». Αυτό το συμπεραίνουν από τη ρωμαλέα κορμοστασιά του, από τα δυνατά μπράτσα του και τις γερές κνήμες του. Ο ίδιος ο Οδυσσέας παινεύεται ότι αθλείται από τα νιάτα του και πως και τώρα, μετά από τόσα βάσανα, μπορεί να τους νικήσει στην πάλη και στην πυγμή, στο τόξο και στο δίσκο.

Το δεύτερο και πιο σημαντικό στοιχείο είναι η υψηλή εκτίμηση με την οποία η ομηρική κοινωνία περιβάλλει τον αθλητισμό και τους αθλητές. Στην Ιλιάδα όλοι οι αρχηγοί του στρατού, ακόμα και ο ίδιος ο Αγαμέμνονας, αθλούνται. Οι Φαίακες θεωρούν ότι το σημαντικότερο για έναν πολίτη, σπουδαιότερο και από το εμπόριο και τα πλούτη, είναι «αυτό που μπορεί να επιτύχει κανείς με τα χέρια και τα πόδια του», δηλαδή αθλητικές επιδόσεις, που αποσπούν τον άνθρωπο από την καθημερινότητα και τον ανεβάζουν στη σφαίρα των υψηλών ιδανικών.

Στον ρωμαλέο ομηρικό κόσμο δεν υπάρχει θέση για ήρωες που δεν είναι αθλητές.

Οι δύσκολες λέξεις του κειμένου 📚

Τι μας λέει το κείμενο 🔍

Ο αθλητισμός παντού

Στον κόσμο του Ομήρου ο αθλητισμός δεν είναι χόμπι για λίγους. Είναι μέσα σε όλη τη ζωή: στη γιορτή, στην κηδεία, στην υποδοχή ενός ξένου. Οι νέοι χαίρονται τη σωματική προσπάθεια, οι αρχηγοί θέλουν να έρθουν πρώτοι και το πλήθος γύρω παρακολουθεί με ενθουσιασμό — ακριβώς όπως εμείς σήμερα σε ένα γήπεδο.

Δύο έπη, δύο διαφορετικές αφορμές

Τα αθλήματα της Ιλιάδας

Με τη σειρά που τα αναφέρει το κείμενο: αρματοδρομία 🐎, πυγμαχία 🥊, πάλη 🤼, δρόμος 🏃, τοξοβολία με στόχο 🏹 και ακόντιο.

Ο ιδανικός ήρωας

Δεν φτάνει να είσαι δυνατός. Ο ιδανικός ομηρικός ήρωας έχει σωματική αλλά και ψυχική αλκή, είναι έξυπνος και ανδρείος. Και κάτι ακόμη: όσο κι αν θέλει να νικήσει, δεν γίνεται βίαιος. Οι αντίπαλοι φέρονται μεταξύ τους με αθλητικό πνεύμα και μεγαλοψυχία.

Ο Οδυσσέας, ένας αθλητής

Οι Φαίακες καταλαβαίνουν με μια ματιά ότι ο Οδυσσέας ξέρει από αγωνίσματα. Πώς; Από τη ρωμαλέα κορμοστασιά του, τα δυνατά μπράτσα του, τις γερές κνήμες του. Κι εκείνος τους λέει περήφανα ότι αθλείται από τα νιάτα του και ότι, παρόλα τα βάσανα που πέρασε, μπορεί ακόμη να τους νικήσει στην πάλη, στην πυγμή, στο τόξο και στον δίσκο.

Πόσο σπουδαίος ήταν ο αθλητής

Στην Ιλιάδα αθλούνται όλοι οι αρχηγοί του στρατού — ακόμη και ο Αγαμέμνονας, ο ανώτατος αρχηγός. Και οι Φαίακες πιστεύουν ότι για έναν πολίτη το πιο σπουδαίο δεν είναι το εμπόριο ούτε τα πλούτη, αλλά «αυτό που μπορεί να επιτύχει κανείς με τα χέρια και τα πόδια του». Γι' αυτό και το κείμενο κλείνει με μια φράση-συμπέρασμα: στον ομηρικό κόσμο δεν υπάρχει θέση για ήρωα που δεν είναι αθλητής.

Έλεγξε αν το κατάλαβες ✅

1. Ποια δύο έπη του Ομήρου μας δείχνουν την αγάπη των ανθρώπων εκείνης της εποχής για τον αθλητισμό;
2. Ποια ήταν η αφορμή των αγώνων στην Ιλιάδα και ποια στην Οδύσσεια;
3. Ποια αθλήματα περιγράφονται στην Ιλιάδα;
4. Σε ποιους έδινε έπαθλα ο Αχιλλέας και τι κέρδιζε ο νικητής στους αγώνες των Φαιάκων;
5. Από τι κατάλαβαν οι Φαίακες ότι ο Οδυσσέας ήταν αθλητής;
6. Τι εννοεί η τελευταία πρόταση, ότι «δεν υπάρχει θέση για ήρωες που δεν είναι αθλητές»;