Κατασκευές της φύσης 🌿🦜
Πριν διαβάσουμε 📖
Το κείμενο που ακολουθεί είναι παρμένο από την εγκυκλοπαίδεια «Ο νεαρός επιστήμονας». Δεν είναι δηλαδή ιστορία ούτε ποίημα: είναι πληροφοριακό κείμενο, ένα κείμενο που θέλει να μας μάθει κάτι.
Και αυτό που θέλει να μας μάθει είναι μια έκπληξη: δεν κατασκευάζουμε μόνο εμείς οι άνθρωποι. Κατασκευάζουν και τα ζώα, και τα φυτά. Μάλιστα, πολλές φορές φτιάχνουν κάτι που μοιάζει καταπληκτικά με αυτό που φτιάχνουμε κι εμείς. Καθώς διαβάζεις, κράτα στο μυαλό σου δύο ερωτήσεις: τι φτιάχνει η φύση και τι φτιάχνουμε εμείς που να του μοιάζει;
Το κείμενο ✍️
Πολλά ζώα κατασκευάζουν φωλιές ή αλλάζουν με διάφορες κατασκευές τα μέρη στα οποία ζουν. Τα πουλιά κατασκευάζουν φωλιές όπου γεννούν αυγά και μεγαλώνουν τους νεοσσούς τους. Τα σκουλήκια της γης και οι ασβοί σκάβουν λαγούμια βαθιά στο έδαφος. Μερικά ζώα –όπως τα σαλιγκάρια και τα στρείδια, οι αχιβάδες, τα μύδια κ.ά.– αναπτύσσουν κέλυφος γύρω από το σώμα τους για να το προστατεύουν από τα αρπακτικά ζώα.
Φωλιές, λαγούμια και κελύφη, είναι όλα κατασκευές που γίνονται από τα ζώα. Τα ζώα μπορούν και βολεύονται μέσα σ' αυτές. Έτσι, λέμε ότι αυτές είναι «περιβάλλουσες κατασκευές», δηλαδή «περιβάλλουν» τα ζώα (είναι γύρω τους). Εμείς οι άνθρωποι, αντί για φωλιές, οικοδομούμε σπίτια, γραφεία και εργοστάσια. Αντί για λαγούμια κατασκευάζουμε τεράστιες σήραγγες και υπόγεια καταφύγια.
Επίσης, οι κατασκευές μπορούν και να είναι υποστηρίγματα. Το στέλεχος ενός φυτού υποστηρίζει το άνθος, κατά τον ίδιο τρόπο που ο φανοστάτης στηρίζει ένα φως ή μια ψηλή κολόνα στηρίζει ένα άγαλμα.
Ο ιστός μιας αράχνης μοιάζει με μια υποστηρικτική κατασκευή η οποία συνδέει (στο χώρο) δύο κλαδάκια. Κατασκευάζουμε γέφυρες οι οποίες συνδέουν τη μια όχθη του ποταμού με την άλλη.
Τα ζώα χρησιμοποιούν φυσικά υλικά για να φτιάξουν τις κατασκευές τους. Για την ανέγερση των κατασκευών χρησιμοποιούμε κι εμείς φυσικά υλικά. Επιπλέον, οι επιστήμονες και οι μηχανικοί ανακάλυψαν και έφτιαξαν χιλιάδες τεχνητά υλικά. Αυτό σημαίνει ότι οι ανθρώπινες κατασκευές μπορούν να είναι πολύ πιο μεγάλες και πολύπλοκες.
εγκυκλοπαίδεια «Ο νεαρός επιστήμονας», εκδ. Αξιωτέλλη, Αθήνα, 1994
Δύο είδη κατασκευών 🏗️
Το κείμενο μάς μαθαίνει έναν πολύ βολικό τρόπο να ξεχωρίζουμε τις κατασκευές. Κάθε κατασκευή, της φύσης ή του ανθρώπου, κάνει συνήθως μία από δύο δουλειές.
| Είδος κατασκευής | Τι κάνει | Στη φύση | Στους ανθρώπους |
|---|---|---|---|
| Περιβάλλουσα | Περιβάλλει, κλείνει κάτι μέσα της και το προστατεύει | Φωλιά, λαγούμι, κέλυφος | Σπίτι, γραφείο, εργοστάσιο, σήραγγα, καταφύγιο |
| Υποστηρικτική | Στηρίζει ή συνδέει, κρατάει κάτι ψηλά ή ενώνει δύο σημεία | Στέλεχος φυτού, ιστός αράχνης | Φανοστάτης, κολόνα αγάλματος, γέφυρα |
Δες πόσο τακτικά ταιριάζουν οι δύο κόσμοι: για κάθε κατασκευή της φύσης, ο άνθρωπος έχει φτιάξει κάτι που κάνει την ίδια δουλειά.
Ο ιστός της αράχνης είναι από τα πιο δυνατά υλικά που ξέρουμε. Αν πάρεις μια κλωστή ιστού και ένα σύρμα από ατσάλι με το ίδιο πάχος, η κλωστή της αράχνης αντέχει το τράβηγμα σχεδόν το ίδιο καλά — και είναι πολύ πιο ελαφριά και πιο ελαστική. Γι' αυτό οι επιστήμονες προσπαθούν χρόνια τώρα να τη μιμηθούν στο εργαστήριο.
Τα υλικά των κατασκευών 🧱
Τα ζώα έχουν στη διάθεσή τους μόνο ό,τι βρίσκουν γύρω τους: χώμα, ξυλαράκια, φύλλα, λάσπη, ακόμη και νήματα που παράγει το ίδιο τους το σώμα. Εμείς έχουμε δύο δρόμους:
- Φυσικά υλικά, όπως πέτρα, ξύλο, άμμος, μάρμαρο.
- Τεχνητά υλικά, που τα ανακάλυψαν και τα έφτιαξαν οι επιστήμονες και οι μηχανικοί, όπως το πλαστικό.
Αυτή η δεύτερη δυνατότητα εξηγεί μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στις δικές μας κατασκευές και σε αυτές των ζώων: επειδή έχουμε χιλιάδες τεχνητά υλικά, τα δικά μας έργα μπορούν να είναι πολύ πιο μεγάλα και πολύπλοκα.
Η λέξη μοιάζει δύσκολη, αλλά κρύβεται μέσα της μια λέξη που ξέρεις: το περιβάλλον. Και οι δύο βγαίνουν από το ρήμα περιβάλλω, που σημαίνει «τοποθετώ γύρω». Το περιβάλλον είναι ό,τι μας περιβάλλει, και μια περιβάλλουσα κατασκευή είναι εκείνη που περιβάλλει το ζώο.
Ελέγχω αν κατάλαβα 🤔
- Ποιες τρεις κατασκευές των ζώων ονομάζονται «περιβάλλουσες» και γιατί;
- Ποια ανθρώπινη κατασκευή αντιστοιχεί στο λαγούμι και ποια στη φωλιά;
- Τι κοινό έχει το στέλεχος ενός φυτού με έναν φανοστάτη;
- Ποιον ρόλο παίζει ο ιστός της αράχνης και ποια ανθρώπινη κατασκευή κάνει την ίδια δουλειά;
- Γιατί οι ανθρώπινες κατασκευές μπορούν να γίνουν πολύ πιο μεγάλες από τις κατασκευές των ζώων;