Νότια Αμερική: Η ταυτότητα της ηπείρου 🌎
Η Νότια Αμερική είναι μια από τις ηπείρους της Γης, με δικά της ξεχωριστά χαρακτηριστικά: μια συγκεκριμένη έκταση, έναν πληθυσμό, μια θέση πάνω στον χάρτη και ένα φυσικό ανάγλυφο που τη διαφοροποιεί από κάθε άλλη ήπειρο. Ας γνωρίσουμε αναλυτικά την «ταυτότητά» της.
Έκταση και πληθυσμός 📏
Η Νότια Αμερική καλύπτει μια τεράστια έκταση περίπου 17.760.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Τον πληθυσμό της τον αποτελούσαν, σύμφωνα με στοιχεία του 2004, περίπου 423.000.000 κάτοικοι.
Η θέση της στον χάρτη 🧭
Η Νότια Αμερική βρίσκεται περίπου μεταξύ 13° 35' Βόρειου γεωγραφικού πλάτους και 55° 13' Νότιου γεωγραφικού πλάτους, καθώς και μεταξύ 82° 30' και 34° 16' Δυτικού γεωγραφικού μήκους. Αυτό σημαίνει ότι η ήπειρος εκτείνεται και στα δύο ημισφαίρια, το βόρειο και το νότιο, με το μεγαλύτερο τμήμα της να βρίσκεται στο νότιο ημισφαίριο. Την περιβρέχουν ο Ειρηνικός Ωκεανός στα δυτικά, ο Ατλαντικός Ωκεανός στα ανατολικά και η Καραϊβική Θάλασσα στα βόρεια.
Ο οριζόντιος διαμελισμός της 🌊
Ο οριζόντιος διαμελισμός περιγράφει το πόσο «σκαλιστές» είναι οι ακτές μιας ηπείρου. Η Νότια Αμερική παρουσιάζει ελάχιστο οριζόντιο διαμελισμό, δηλαδή οι ακτές της είναι σε γενικές γραμμές λείες, με μικρή εξαίρεση τις ακτές στο νότιο άκρο της, όπου βρίσκεται και η χερσόνησος της Παταγονίας.
Στα βασικά στοιχεία του οριζόντιου διαμελισμού της περιλαμβάνονται τρία ακρωτήρια —το Μπράνκο, το Χορν και το Σάο Ρόκε—, ο κόλπος «Ρίο ντε Λα Πλάτα» και το νησί «Γη του Πυρός» στο νότιο άκρο της ηπείρου.
Ο οριζόντιος διαμελισμός αφορά τις ακτές (κόλπους, ακρωτήρια, χερσονήσους). Δεν πρέπει να συγχέεται με τον κατακόρυφο διαμελισμό, που αφορά το ανάγλυφο του εδάφους στο εσωτερικό της ηπείρου (βουνά, οροπέδια, πεδιάδες).
Ο κατακόρυφος διαμελισμός: οι Άνδεις και τα οροπέδια 🏔️
Σε αντίθεση με τον ελάχιστο οριζόντιο διαμελισμό της, η Νότια Αμερική έχει πολύ έντονο κατακόρυφο διαμελισμό. Τον διαμορφώνουν κυρίως η επιβλητική οροσειρά των Άνδεων, το οροπέδιο της Γουιάνας, τα Κεντρικά Υψίπεδα της Βραζιλίας (γνωστά και ως Μάτο Γκρόσο) και οι μεγάλες πεδιάδες της ηπείρου.
Η οροσειρά των Άνδεων έχει ως υψηλότερη κορυφή το όρος Ακονκάγουα, με ύψος 6.959 μέτρα, και αποτελεί τον δεύτερο μεγαλύτερο ορεινό όγκο του πλανήτη μετά την οροσειρά των Ιμαλαΐων. Κοιτώντας τις Άνδεις από μακριά, διακρίνει κανείς στον ορίζοντα τις αιχμηρές κορυφές τους, που μοιάζουν με δόντια πριονιού. Γι' αυτό στα βουνά αυτά αποδίδεται ο χαρακτηρισμός «σιέρα» (στα ισπανικά «σιέρα» σημαίνει πριόνι).
Οι αιχμηρές, οδοντωτές κορυφές των Άνδεων θυμίζουν τόσο πολύ δόντια πριονιού, ώστε οι Ισπανοί τούς έδωσαν το όνομα «σιέρα», που στα ισπανικά σημαίνει ακριβώς «πριόνι»!
Οι πεδιάδες της Νότιας Αμερικής 🌾
Οι πεδιάδες της ηπείρου διαμορφώνονται σε τρία διαφορετικά είδη, ανάλογα με την περιοχή στην οποία εκτείνονται:
| Είδος πεδιάδας | Περιοχή | Χαρακτηριστικά |
|---|---|---|
| Λιάνος | Βόρεια, γύρω από τον ποταμό Ορινόκο | Λιβάδια με ψηλό γρασίδι |
| Σέλβας | Περιοχή του Αμαζονίου | Πυκνά δάση |
| Πάμπας | Νότια, γύρω από τους ποταμούς Παρανά και Ουρουγουάη | Λιβάδια με χαμηλό γρασίδι |
Τα λιάνος βρίσκονται στα βόρεια. Νοτιότερα εκτείνονται τα σέλβας, δηλαδή τα δάση του Αμαζονίου. Ακόμη πιο νότια απλώνονται τα πάμπας — η λέξη σημαίνει «ανοιχτός χώρος» στην ινδιάνικη γλώσσα — γύρω από τους ποταμούς Παρανά και Ουρουγουάη, οι οποίοι, αφού ενώσουν τα νερά τους, εκβάλλουν στον κόλπο «Ρίο ντε Λα Πλάτα».
Οι πεδιάδες της ηπείρου δεν είναι μόνο γεωγραφικό χαρακτηριστικό, αλλά και πηγή πλούτου για τις χώρες της. Οι πεδιάδες της Αργεντινής στηρίζουν τον κτηνοτροφικό πλούτο της χώρας, αφού στα απέραντα βοσκοτόπια τους τρέφονται βοοειδή και αιγοπρόβατα. Στις πεδιάδες της Βενεζουέλας παράγονται καφές, καπνά, ζαχαροκάλαμο, καλαμπόκι, μπανάνες και άλλα προϊόντα, ενώ και η κτηνοτροφία έχει προοπτικές μεγάλης ανάπτυξης.
Οι ποταμοί: ο Αμαζόνιος και ο Παρανάς 🌊
Ο Αμαζόνιος είναι ο σπουδαιότερος ποταμός της Νότιας Αμερικής και ένας από τους μεγαλύτερους ποταμούς του κόσμου. Έχει μικρότερο μήκος από τον Νείλο, όμως ο όγκος νερού που μεταφέρει στη θάλασσα είναι μεγαλύτερος από τον όγκο νερού που μεταφέρουν μαζί ο Νείλος και ο Μισισιπής. Λέγεται μάλιστα ότι ο Αμαζόνιος μόνος του περιέχει το 20% του γλυκού νερού του πλανήτη. Μαζί με τους παραποτάμους του δημιουργεί ένα πλωτό δίκτυο 80.000 χιλιομέτρων. Στις εκβολές του σχηματίζεται ένα τεράστιο δέλτα, το οποίο περιέχει ολόκληρο νησί, το Μαρέχο, με έκταση όση περίπου η έκταση της Δανίας.
Το δέλτα του Αμαζονίου περιλαμβάνει ένα ολόκληρο νησί, το Μαρέχο, τόσο μεγάλο όσο η έκταση της Δανίας! Και μόνος του ο Αμαζόνιος μεταφέρει το ένα πέμπτο του γλυκού νερού ολόκληρου του πλανήτη.
Ο Παρανάς είναι ο σπουδαιότερος ποταμός της Αργεντινής, ο δεύτερος σε μήκος ποταμός της Νότιας Αμερικής και ένας από τους μεγαλύτερους του κόσμου. Ο Παρανάς, μαζί με τον ποταμό Ουρουγουάη, ενώνει τα νερά του και εκβάλλει στον κόλπο «Ρίο ντε Λα Πλάτα». Άλλος σημαντικός ποταμός της ηπείρου είναι ο Ορινόκος, στα βόρεια, γύρω από τον οποίο εκτείνονται τα λιάνος.
Ο Αμαζόνιος δεν είναι ο μακρύτερος ποταμός του κόσμου (αυτή η διάκριση ανήκει στον Νείλο), αλλά είναι ο ποταμός με τον μεγαλύτερο όγκο νερού. Μην μπερδεύεις τα δύο μεγέθη!
Το ανάγλυφο και η λίμνη Τιτικάκα 🏞️
Εκτός από την οροσειρά των Άνδεων, χαρακτηριστικά του εδάφους της Νότιας Αμερικής είναι επίσης το οροπέδιο της Γουιάνας και το Μάτο Γκρόσο της Βραζιλίας. Η μόνη αξιόλογη λίμνη της ηπείρου είναι η Τιτικάκα, στις όχθες της οποίας άνθισε ο πολιτισμός των Ίνκας.
Χλωρίδα και πανίδα 🌱
Η ποικιλία στο ανάγλυφο και οι κλιματικές διαφορές της Νότιας Αμερικής καθορίζουν και τη χλωρίδα και την πανίδα της περιοχής. Ψηλά στις Άνδεις, όπου η βλάστηση είναι περιορισμένη, λίγα ζώα μπορούν να επιβιώσουν. Αντίθετα, στα μεγάλα παραποτάμια δάση, όπου το ύψος βροχοπτώσεων είναι μεγάλο και η βλάστηση γιγαντώνεται, ζουν χιλιάδες φυτοφάγα και σαρκοφάγα ζώα, έντομα, ερπετά, αραχνοειδή, ψάρια και πτηνά, σε πολυάριθμα είδη.
Το δάσος του Αμαζονίου θεωρείται ο «πνεύμονας της Γης», αφού εκεί παράγεται, μέσω της φωτοσύνθεσης, ένα πολύ σημαντικό ποσοστό του οξυγόνου του πλανήτη. Δυστυχώς, το σημαντικότερο αυτό δάσος του πλανήτη κινδυνεύει να χαθεί: καθημερινά αποψιλώνεται με μηχανήματα τμήμα του δάσους ίσο περίπου με 50 στρέμματα, για χάρη του πολιτισμού, της τεχνολογίας και της ανάπτυξης. Αν συνεχιστεί η καταστροφή, θα αλλάξει το κλίμα ολόκληρης της Γης, θα διαταραχθεί η τροφική αλυσίδα, αφού θα χαθούν πολλά είδη ζώων και φυτών, και θα χαθούν άπειρες φυσικές ουσίες χρήσιμες στη φαρμακοβιομηχανία και στη χημική βιομηχανία.