Ο άξονας και η περιστροφή της Γης − Ημέρα και Νύχτα 🌗
Γιατί έχουμε ημέρα και νύχτα
Ο Ήλιος φωτίζει τη Γη όπως ένας φακός φωτίζει μια υδρόγειο σφαίρα μέσα σε σκοτεινό δωμάτιο. Επειδή η Γη είναι σχεδόν σφαιρική και περιστρέφεται συνεχώς γύρω από τον άξονά της, δεν φωτίζεται ολόκληρη τη στιγμή που ο Ήλιος στέλνει το φως του. Φωτίζεται μόνο η μισή της επιφάνεια, δηλαδή το μέρος που βρίσκεται απέναντι από τον Ήλιο· αυτό το μέρος έχει ημέρα. Το άλλο μισό, που δεν φωτίζεται, έχει νύχτα.
Αν κρατήσεις έναν φακό αναμμένο μπροστά σε μια υδρόγειο σφαίρα μέσα σε σκοτεινό δωμάτιο, θα δεις ακριβώς αυτό που συμβαίνει στη Γη: ο φακός (ο Ήλιος) φωτίζει πάντα μόνο τη μισή σφαίρα τη φορά. Η άλλη μισή μένει στη σκιά της, όσο δυνατός κι αν είναι ο φακός.
Η περιστροφή της Γης και η αδιάκοπη εναλλαγή
Η Γη δεν σταματά ποτέ να περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της. Καθώς περιστρέφεται, οι τόποι της φωτίζονται ο ένας μετά τον άλλον: κάθε τόπος περνά διαδοχικά από την ημέρα στη νύχτα και ξανά στην ημέρα. Η εναλλαγή αυτή είναι αδιάκοπη — δεν σταματά ποτέ, όσο η Γη συνεχίζει να γυρίζει.
Ένα πολύ συνηθισμένο λάθος είναι να νομίζουμε ότι όταν εδώ είναι μέρα, είναι μέρα παντού στον πλανήτη. Στην πραγματικότητα, τη στιγμή που σε έναν τόπο επικρατεί μεσημέρι, κάποιος άλλος τόπος της Γης βρίσκεται στο απόλυτο σκοτάδι της νύχτας — ακριβώς επειδή ο Ήλιος φωτίζει πάντα μόνο τη μισή Γη.
Γιατί η ημέρα και η νύχτα δεν έχουν πάντα την ίδια διάρκεια
Η διάρκεια της ημέρας και της νύχτας δεν είναι πάντα ίδια σε όλους τους τόπους της Γης. Άλλοτε η ημέρα είναι μεγαλύτερη από τη νύχτα και άλλοτε συμβαίνει το αντίστροφο. Αιτία αυτού του φαινομένου είναι η μικρή κλίση που έχει ο νοητός άξονας της Γης. Η κλίση αυτή είναι επίσης η βασική αιτία που δημιουργούνται οι εποχές.
Το παραμύθι της Μέρας και της Νύχτας
Ένας παλιός ελληνικός μύθος εξηγεί την εναλλαγή της ημέρας και της νύχτας με μια όμορφη ιστορία: η Μέρα και η Νύχτα ήταν δύο αδελφές, κόρες του άρχοντα του Ουρανού — η Μέρα ξανθιά και όμορφη, η Νύχτα μελαχροινή. Ζούσαν πάντα μαζί, αγαπημένες, μέχρι που ήρθε ο Ήλιος από μακριά και παντρεύτηκε τη Μέρα, παίρνοντάς την μαζί του στο δικό του λαμπερό παλάτι. Η Νύχτα έμεινε μόνη και γεμάτη θλίψη. Από τότε, οι δύο αδελφές προσπαθούν να συναντηθούν, αλλά δεν τα καταφέρνουν ποτέ: τρέχουν διαρκώς γύρω γύρω στο στρογγυλό παλάτι, η μία κυνηγώντας την άλλη, χωρίς ποτέ να πιάνονται. Έτσι κι ο μύθος δείχνει, με τον δικό του τρόπο, γιατί η ημέρα και η νύχτα διαδέχονται η μία την άλλη χωρίς ποτέ να σταματούν.
Πώς το κατάλαβαν οι άνθρωποι
Η ιδέα ότι η Γη είναι σφαιρική και περιστρέφεται δεν έγινε αποδεκτή αμέσως. Ήδη από την εποχή του Περικλή, τον 5ο αιώνα π.Χ., οι αρχαίοι Έλληνες έθεσαν την αστρονομία σε σταθερές επιστημονικές βάσεις και θεώρησαν τη Γη και τους άλλους πλανήτες σφαιρικούς και όχι επίπεδους. Ο Έλληνας φιλόσοφος και μαθηματικός Αρίσταρχος πίστευε μάλιστα ότι ο Ήλιος βρισκόταν στο κέντρο του ηλιακού συστήματος, αν και οι ιδέες του ήρθαν σε αντίθεση με τις θρησκευτικές αντιλήψεις της εποχής του.
Χρειάστηκαν σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια από τον Αρίσταρχο μέχρι να επιβεβαιωθεί επιστημονικά η ιδέα του. Το 1546 ο Κοπέρνικος εξήγησε ότι ο Ήλιος είναι το κέντρο του ηλιακού συστήματος και ότι η Γη, μαζί με τους υπόλοιπους πλανήτες, περιφέρεται γύρω του σε κυκλική τροχιά.
Την κίνηση της Γης γύρω από τον Ήλιο υποστήριξε αργότερα και ο Ιταλός φυσικός Γαλιλαίος, γεγονός που τον οδήγησε αντιμέτωπο με την πυρά. Για να σώσει τη ζωή του, αναγκάστηκε να παραδεχτεί δημόσια ότι έκανε λάθος, λέγοντας όμως, σύμφωνα με την παράδοση, τη φημισμένη φράση «και όμως κινείται».