Το Μάτι 👁️
Πώς Βλέπουμε τα Πράγματα Γύρω μας
Τα αντικείμενα γύρω μας δεν έχουν δικό τους φως. Οι φωτεινές ακτίνες ανακλώνται και διαχέονται πάνω σε όλα τα αντικείμενα, κι έτσι κάποιες από αυτές φτάνουν τελικά στα μάτια μας. Μόλις μπουν στο μάτι, οι φωτεινές ακτίνες διαθλώνται μέσα στον κρυσταλλοειδή φακό και εστιάζονται πάνω στον αμφιβληστροειδή χιτώνα, όπου σχηματίζεται το είδωλο της εικόνας που παρατηρούμε.
Η επιφάνεια του αμφιβληστροειδή χιτώνα είναι καλυμμένη με εκατομμύρια φωτοευαίσθητα κύτταρα. Αυτά «πιάνουν» το οπτικό ερέθισμα, δηλαδή την εικόνα που βλέπουμε, και το μεταφέρουν στον εγκέφαλο μέσα από το οπτικό νεύρο.
Τα είδωλα σχηματίζονται αντεστραμμένα πάνω στον αμφιβληστροειδή χιτώνα — δηλαδή μπαίνουν στο μάτι μας «ανάποδα»! Ο εγκέφαλός μας όμως τα «αναλύει» αυτόματα και τα διορθώνει, οπότε εμείς βλέπουμε τα αντικείμενα κανονικά και όχι ανάποδα.
Τα Μέρη του Ματιού
Το μάτι μοιάζει με μια μικρή, εξαιρετικά ακριβή φωτογραφική μηχανή. Κάθε του μέρος έχει ξεχωριστή δουλειά:
| Μέρος | Τι κάνει |
|---|---|
| Ίριδα | Το χρωματιστό μέρος του ματιού. Είναι ένα διάφραγμα, στο κέντρο του οποίου υπάρχει ένα άνοιγμα, η κόρη, από όπου περνά το φως. |
| Κόρη | Το άνοιγμα στο κέντρο της ίριδας. Η διάμετρός της αλλάζει ανάλογα με τη φωτεινότητα, ρυθμίζοντας έτσι την ποσότητα του φωτός που περνά μέσα στο μάτι. |
| Κρυσταλλοειδής φακός | Ένας συγκλίνων φακός από τον οποίο περνά το φως. Η καμπυλότητά του μεταβάλλεται συνεχώς, ώστε το είδωλο να σχηματίζεται πάντοτε καθαρό πάνω στον αμφιβληστροειδή χιτώνα. |
| Διάφανο ζελέ | Βρίσκεται πίσω από τον κρυσταλλοειδή φακό, στο εσωτερικό του ματιού. |
| Κερατοειδής χιτώνας | Προστατεύει τον φακό του ματιού. Ο χώρος ανάμεσα σε αυτόν και τον φακό είναι γεμάτος με υγρό. |
| Αμφιβληστροειδής χιτώνας | Ο αισθητήριος χιτώνας του ματιού. Εδώ σχηματίζεται το είδωλο των αντικειμένων που παρατηρούμε. Η επιφάνειά του είναι καλυμμένη από εκατομμύρια φωτοευαίσθητα οπτικά κύτταρα. |
| Οπτικό νεύρο | Συνδέει τον αμφιβληστροειδή χιτώνα με τον εγκέφαλο και μεταφέρει το οπτικό ερέθισμα από το μάτι στον εγκέφαλο. |
Το Φως ως «Αγγελιαφόρος» Πληροφορίας
Το φως δεν είναι μόνο αυτό που μας επιτρέπει να βλέπουμε· είναι πάνω απ' όλα ένα μέσο που μεταφέρει πληροφορία. Τα φωτόνια, δηλαδή το ηλεκτρομαγνητικό κύμα, ξεκινούν από τη φωτεινή πηγή και μεταδίδονται ευθύγραμμα, ωσότου συναντήσουν κάποιο διαφανές, ημιδιαφανές ή αδιαφανές σώμα. Εκεί είτε συνεχίζουν την πορεία τους είτε αλλάζουν κατεύθυνση είτε απορροφώνται.
Σε κάθε περίπτωση, αν στη συνέχεια οι ακτίνες αυτές συναντήσουν το μάτι μας, μας πληροφορούν για την ύπαρξη, τη μορφή και τις ιδιότητες τόσο του σώματος όσο και της φωτεινής πηγής. Γι' αυτό λέμε πως το φως λειτουργεί στο μικρόκοσμο σαν «αγγελιαφόρος» πληροφορίας.
Κάθε φορά που κοιτάς κάτι, δεν «στέλνεις» εσύ το βλέμμα σου πάνω του — είναι το φως που ταξίδεψε πρώτα από μια πηγή (τον Ήλιο, μια λάμπα) μέχρι το αντικείμενο, ανακλάστηκε πάνω του και μετά συνέχισε το ταξίδι του μέχρι το μάτι σου. Χωρίς αυτόν τον «αγγελιαφόρο», ακόμα και το πιο φωτεινό αντικείμενο θα ήταν αόρατο.
Πώς Φροντίζουμε τα Μάτια μας
Τα μάτια μας είναι πολύτιμα, γι' αυτό αξίζει να ακολουθούμε μερικούς απλούς κανόνες για την καλή τους υγεία:
- Το έντονο φως είναι επικίνδυνο για τα μάτια. Όταν το φως είναι έντονο, προστατεύουμε τα μάτια μας τοποθετώντας μπροστά τους τα χέρια μας.
- Στον ήλιο φοράμε οπωσδήποτε γυαλιά ηλίου, που προστατεύουν τα μάτια μας από την επικίνδυνη υπεριώδη ακτινοβολία.
- Φοράμε πάντα προστατευτικά γυαλιά όταν εργαζόμαστε με ουσίες που μπορεί να πεταχτούν στα μάτια μας, ή όταν κάνουμε εργασίες κατά τις οποίες μπορεί να μπουν στα μάτια μας θραύσματα.
- Τα μάτια μας κουράζονται όταν εργαζόμαστε πολλές ώρες στον υπολογιστή, ιδιαίτερα αν καθόμαστε πολύ κοντά στην οθόνη. Γι' αυτό κάνουμε τακτικά διαλείμματα και κρατάμε απόσταση τουλάχιστον 50 εκατοστών από την οθόνη· για τον ίδιο λόγο καθόμαστε μακριά και από την τηλεόραση.
- Η σωστή διατροφή βοηθάει την καλή υγεία των ματιών. Η βιταμίνη Α, που παίρνουμε από τα καρότα, το άσπρο λάχανο, τις ντομάτες και το σπανάκι, είναι πολύτιμη γι' αυτά.
Πολλά παιδιά κάθονται πολύ κοντά στην οθόνη του υπολογιστή ή του κινητού νομίζοντας πως έτσι βλέπουν καλύτερα. Στην πραγματικότητα αυτό κουράζει περισσότερο τα μάτια. Η σωστή απόσταση από την οθόνη είναι τουλάχιστον 50 εκατοστά, με τακτικά διαλείμματα ανάμεσα.
Οπτικές Απάτες: Πότε τα Μάτια μας «Ξεγελιούνται»
Συνήθως εμπιστευόμαστε απόλυτα αυτό που βλέπουμε. Υπάρχουν όμως εικόνες που μπερδεύουν σχεδόν όλους τους ανθρώπους με τον ίδιο ακριβώς τρόπο: γραμμές που φαίνονται πλάγιες ενώ είναι παράλληλες, σκάλες που μοιάζουν παράξενες, τούβλα που φαίνονται στραβά ενώ δεν είναι. Αυτές είναι οι λεγόμενες οπτικές απάτες — αποδεικνύουν πως ο εγκέφαλός μας δεν καταγράφει απλώς την εικόνα σαν φωτογραφική μηχανή, αλλά την «ερμηνεύει», και καμιά φορά η ερμηνεία αυτή μας ξεγελά.
Το Μεταίσθημα και τα Κινούμενα Σχέδια
Ο εγκέφαλος διατηρεί την εντύπωση μιας εικόνας για ένα μικρό χρονικό διάστημα αφού αυτή έχει φύγει από μπροστά μας. Η ιδιότητα αυτή του εγκεφάλου ονομάζεται μεταίσθημα. Αν μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα δούμε μια δεύτερη εικόνα, ο εγκέφαλος δεν προλαβαίνει να ξεχωρίσει τις δύο εικόνες μεταξύ τους.
Πάνω σε αυτή ακριβώς την ιδιότητα στηρίζεται η λειτουργία του κινηματογράφου και της τηλεόρασης: οι εικόνες προβάλλονται πολύ γρήγορα η μία μετά την άλλη, και επειδή ο εγκέφαλος δεν προλαβαίνει να τις ξεχωρίσει, μας δίνεται η αίσθηση της κίνησης.
Μπορείς να δοκιμάσεις το μεταίσθημα μόνος σου. Κόψε ένα χαρτόνι με πλευρά περίπου 10 εκατοστά και ζωγράφισε στη μία όψη ένα κλουβί και στην άλλη έναν παπαγάλο. Άνοιξε από μια τρύπα αριστερά και δεξιά στο μέσο του χαρτονιού και πέρασε από εκεί τις δύο άκρες μιας χοντρής κλωστής, περίπου 80 εκατοστών. Ζήτησε από κάποιον να συστρέψει το χαρτόνι πολλές φορές τραβώντας την κλωστή και μετά να το αφήσει. Καθώς η κλωστή ξετυλίγεται, το χαρτόνι περιστρέφεται τόσο γρήγορα που ο εγκέφαλός σου βλέπει τον παπαγάλο μέσα στο κλουβί — παρόλο που είναι ζωγραφισμένοι σε αντίθετες όψεις!
Ανάγλυφη Γραφή για Τυφλούς
Ο γραπτός λόγος είναι βασικό μέσο επικοινωνίας, και αυτόν τον τρόπο επικοινωνίας δεν στερούνται οι συνάνθρωποί μας που δεν μπορούν να δουν. Η αίσθηση που χρησιμοποιούν για να διαβάσουν είναι η αφή: «διαβάζουν» ακουμπώντας το χέρι τους πάνω σε ανάγλυφα γράμματα, δηλαδή συνδυασμούς από μικρές τελίτσες και γραμμές. Η γραφή αυτή ονομάζεται γραφή Braille, προς τιμή του Louis Braille που την εφηύρε.
Η γραφή Braille δεν χρησιμοποιείται μόνο σε ειδικά βιβλία, αλλά και σε πινακίδες σε δημόσιους χώρους, στους ανελκυστήρες, ακόμη και σε πολλά μηχανήματα. Ανάγλυφα σύμβολα και ειδικά σημάδια συναντάμε επίσης σε διάφορες συσκευές — για παράδειγμα στο τηλέφωνο, όπου μια ανάγλυφη τελίτσα πάνω στο πλήκτρο με τον αριθμό 5 βοηθά στον εντοπισμό των υπόλοιπων πλήκτρων. Ακόμη και στα χαρτονομίσματα υπάρχουν ειδικά σύμβολα που βοηθούν τους συνανθρώπους μας που δεν μπορούν να δουν.