Το Φως και η Όραση 👁️
Η όραση είναι η σημαντικότερη αίσθηση του ανθρώπου. Χάρη σε αυτήν διακρίνουμε τη μέρα από τη νύχτα, αναγνωρίζουμε τους ανθρώπους και τα αντικείμενα γύρω μας, αντιλαμβανόμαστε τα χρώματα, διαβάζουμε και χειριζόμαστε μηχανήματα.
Το όργανο της όρασης είναι το μάτι. Τα μάτια όμως από μόνα τους δεν αρκούν για να δούμε: χρειάζεται απαραίτητα και φως. Το φως δεν είναι απλώς κάτι που μας επιτρέπει να ξεχωρίζουμε σχήματα· μεταφέρει πληροφορία που καθορίζει τι κάνουμε κάθε στιγμή. Όταν το φανάρι είναι κόκκινο, σταματάμε. Όταν διαβάζουμε σε ένα βιβλίο μια οδηγία, την εκτελούμε. Όταν παρακολουθούμε τις ειδήσεις στην τηλεόραση, μαθαίνουμε τι συμβαίνει στον κόσμο. Όταν βλέπουμε μια φίλη μας να χαμογελά, καταλαβαίνουμε αμέσως ότι είναι χαρούμενη. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις το φως είναι αυτό που μεταφέρει το μήνυμα από το αντικείμενο ή το πρόσωπο μέχρι τα μάτια μας.
Πολλοί νομίζουν ότι βλέπουμε επειδή απλώς έχουμε ανοιχτά μάτια. Στην πραγματικότητα, χωρίς φως δεν υπάρχει όραση: σε έναν εντελώς σκοτεινό χώρο τα μάτια μας παραμένουν ανοιχτά, αλλά δεν βλέπουμε τίποτα.
Πώς ο άνθρωπος αξιοποίησε το φως 🔍
Ο άνθρωπος, παρατηρώντας προσεκτικά τη φύση, προσπάθησε πάντα να καταλάβει τα φαινόμενα που έχουν σχέση με το φως και να τα αξιοποιήσει, ώστε να κάνει τη ζωή του πιο εύκολη. Δύο εφευρέσεις ξεχωρίζουν μέσα από αυτή την παρατήρηση: οι φακοί και οι καθρέπτες.
Οι φακοί
Παρατηρώντας τις σταγόνες του νερού πάνω στα αντικείμενα, ο άνθρωπος πρόσεξε ότι αυτές έκαναν τα αντικείμενα να φαίνονται μεγαλύτερα. Χρησιμοποιώντας γυαλί ή κρύσταλλο, κατασκεύασε φακούς που πετυχαίνουν το ίδιο αποτέλεσμα. Σήμερα οι φακοί χρησιμοποιούνται σε πάρα πολλά εργαλεία της καθημερινής ζωής: στις φωτογραφικές μηχανές, στα τηλεσκόπια, στα μικροσκόπια, ακόμη και για να διορθώσουμε προβλήματα στην όραση, όπως γίνεται με τα γυαλιά οράσεως.
Οι καθρέπτες
Στις επιφάνειες των λιμνών και των ποταμών ο άνθρωπος είδε τα αντικείμενα να καθρεπτίζονται, δηλαδή να σχηματίζεται πάνω στο ήρεμο νερό το είδωλό τους. Χρησιμοποιώντας αρχικά γυαλιστερά μέταλλα και αργότερα γυαλί, έφτιαξε καθρέπτες. Σήμερα οι καθρέπτες είναι κομμάτι της καθημερινότητάς μας: τους βρίσκουμε στα σπίτια, στα αυτοκίνητα, ακόμη και στις προσόψεις πολλών κτηρίων.
Η ιδέα του φακού ξεκίνησε από κάτι τόσο απλό όσο μια σταγόνα νερού πάνω σε ένα φύλλο ή ένα αντικείμενο. Παρατηρώντας πώς η σταγόνα μεγέθυνε ό,τι βρισκόταν από κάτω της, ο άνθρωπος έφτασε τελικά να κατασκευάζει τηλεσκόπια που μας επιτρέπουν να βλέπουμε αστέρια χιλιάδες χρόνια-φωτός μακριά.
Η όραση στα ζώα 🕷️🦅
Η όραση δεν είναι προνόμιο μόνο του ανθρώπου· τα περισσότερα ζώα μπορούν να δουν. Ο τρόπος όμως που βλέπουν διαφέρει πολύ από είδος σε είδος.
Τα περισσότερα ζώα που γνωρίζουμε έχουν δύο μάτια, δεν ισχύει όμως αυτό για όλα. Οι αράχνες έχουν από έξι έως οκτώ μάτια. Και οι μύγες έχουν επίσης πολλά μάτια, όπου το καθένα βλέπει ένα μικρό μέρος της συνολικής εικόνας.
Σε μερικά ζώα η αίσθηση της όρασης είναι ιδιαίτερα αναπτυγμένη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο αετός, που μπορεί από πολύ μεγάλο ύψος να διακρίνει ακόμη και πολύ μικρά ζώα στο έδαφος. Αντίθετα, σε άλλα ζώα η όραση δεν είναι καθόλου αναπτυγμένη. Τα σκουλήκια, για παράδειγμα, δεν έχουν καν μάτια. Έχουν όμως σε όλο τους το σώμα κύτταρα ευαίσθητα στο φως, που τους επιτρέπουν να καταλαβαίνουν αν βρίσκονται σε φωτεινό ή σκοτεινό σημείο. Όταν το φως γίνεται έντονο, τρυπώνουν στο έδαφος για να προστατευτούν.
Μια μύγα δεν βλέπει τον κόσμο όπως εμείς, με μία ενιαία εικόνα. Κάθε ένα από τα πολλά μάτια της καταγράφει ένα μικρό κομμάτι της εικόνας, και όλα μαζί συνθέτουν κάτι σαν ψηφιδωτό. Γι' αυτό και οι μύγες αντιλαμβάνονται τόσο γρήγορα την κίνηση γύρω τους.
Μην μπερδεύεις την απουσία ματιών με την πλήρη απουσία αντίληψης του φωτός. Τα σκουλήκια δεν έχουν μάτια, όμως μέσω των ευαίσθητων στο φως κυττάρων του σώματός τους καταλαβαίνουν αν είναι μέρα ή νύχτα, αν βρίσκονται σε φωτεινό ή σκοτεινό μέρος, και αντιδρούν ανάλογα.