Οικοσυστήματα και άνθρωπος 🌍
Η ισορροπία μέσα σε ένα οικοσύστημα
Σε ένα οικοσύστημα κάθε οργανισμός επηρεάζει τους άλλους οργανισμούς γύρω του και ταυτόχρονα επηρεάζεται από αυτούς. Τα οικοσυστήματα διαθέτουν μηχανισμούς που εξισορροπούν τις διαταραχές που τυχόν προκαλούνται μέσα τους.
Φαντάσου ότι μια επιδημία μειώνει ξαφνικά το πλήθος των λαγών σε μια περιοχή. Επειδή υπάρχουν λιγότεροι λαγοί, θα αυξηθεί το πλήθος των φυτών με τα οποία αυτοί τρέφονται, αφού κανείς δεν τα τρώει τόσο πολύ πια. Οι λαγοί που έχουν απομείνει θα βρίσκουν τότε την τροφή τους πιο εύκολα, θα πολλαπλασιάζονται πιο γρήγορα και το πλήθος τους θα ξαναρχίσει να αυξάνεται. Έτσι, ο μηχανισμός του οικοσυστήματος λειτουργεί και επαναφέρει την ισορροπία που είχε χαθεί.
Κάποιες φορές όμως η φύση δεν μπορεί να αντεπεξέλθει. Στη διάρκεια της ιστορίας της Γης έχουν συμβεί πολλές φορές αλλαγές στο κλίμα ή καταστροφές τόσο έντονες, ώστε πολλά ζώα και φυτά εξαφανίστηκαν οριστικά.
Πώς επηρεάζει ο άνθρωπος το οικοσύστημα
Η παρέμβαση του ανθρώπου σε ένα οικοσύστημα άλλοτε είναι προστατευτική για τους ζωντανούς οργανισμούς και άλλοτε καταστροφική.
Θετικά παραδείγματα ανθρώπινης παρέμβασης αποτελούν η ανακήρυξη προστατευόμενων ειδών και η διαφύλαξη εθνικών δρυμών, στους οποίους προστατεύονται η χλωρίδα και η πανίδα.
Τις περισσότερες φορές όμως οι ανθρώπινες δραστηριότητες προξενούν ανεπανόρθωτες βλάβες στο οικοσύστημα:
- Η ανεξέλεγκτη υλοτομία και οι πυρκαγιές καταστρέφουν πολύτιμα δάση, που αποτελούν το βιότοπο χιλιάδων ζωντανών οργανισμών.
- Η διαρκής χρήση φυτοφαρμάκων και εντομοκτόνων γεμίζει τον αέρα, το νερό και το έδαφος με βλαβερές ουσίες.
- Η ανεξέλεγκτη θήρευση και αλιεία, καθώς και η εξαφάνιση ζωικών ειδών που θεωρούνται «ενοχλητικά» από τον άνθρωπο, διαταράσσουν επίσης το οικοσύστημα.
Μην μπερδεύεις την ανθρώπινη παρέμβαση με κάτι πάντα αρνητικό. Η προστασία ειδών και η δημιουργία εθνικών δρυμών είναι κι αυτή παρέμβαση του ανθρώπου στη φύση, αλλά με θετικό αποτέλεσμα. Το πρόβλημα δεν είναι η παρέμβαση καθαυτή, αλλά το αν γίνεται με σεβασμό στο οικοσύστημα ή ανεξέλεγκτα.
Ο πλανήτης Γη: ένα ευαίσθητο οικοσύστημα
Ολόκληρος ο πλανήτης μας λειτουργεί σαν ένα ευαίσθητο οικοσύστημα. Ο Ήλιος προσφέρει την πολύτιμη ενέργεια που το τροφοδοτεί, ενώ η ατμόσφαιρα της Γης μας προστατεύει από την επικίνδυνη ηλιακή ακτινοβολία. Αυτή η ισορροπία λειτουργεί αδιατάρακτη εδώ και εκατομμύρια χρόνια.
Με την ανάπτυξη της τεχνολογίας όμως ο άνθρωπος επιβαρύνει διαρκώς την ατμόσφαιρα με μόρια βλαβερών αερίων, όπως το διοξείδιο του άνθρακα. Οι συνέπειες για το οικοσύστημα μπορεί να είναι καταστροφικές: αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη, εξαφάνιση ζώων και φυτών, λιώσιμο των πάγων.
Ο Αμαζόνιος: ο «πνεύμονας της Γης»
Το μεγαλύτερο δάσος στον πλανήτη βρίσκεται στον Αμαζόνιο, στη Νότια Αμερική. Σε αυτό το οικοσύστημα συναντάται περίπου το ένα τρίτο όλων των ζωικών και φυτικών ειδών ολόκληρης της Γης.
Η ποσότητα οξυγόνου που απελευθερώνεται από τη φωτοσύνθεση των φυτικών οργανισμών στον Αμαζόνιο είναι τόσο μεγάλη, που το δάσος αυτό χαρακτηρίζεται δικαιολογημένα ως ο «πνεύμονας της Γης». Η σημασία του για την ισορροπία του κλίματος σε ολόκληρο τον πλανήτη είναι τεράστια.
Παρά τη σημασία του, η εκμετάλλευση του οικοσυστήματος του Αμαζονίου είναι ανεξέλεγκτη. Κάθε χρόνο εκχερσώνονται μεγάλες εκτάσεις δάσους για να δημιουργηθούν καλλιεργήσιμα εδάφη, ενώ κόβεται τεράστιο πλήθος δέντρων.
Εθνικοί δρυμοί: όταν ο άνθρωπος παρεμβαίνει για καλό
Το άρθρο 24 του Συντάγματος της Ελλάδας αναφέρει ότι «η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός». Αυτό δείχνει πόσο μεγάλη σημασία δίνει η πολιτεία στην προστασία της φύσης.
Πολλά δασικά οικοσυστήματα της χώρας προστατεύονται με την ανακήρυξή τους σε εθνικούς δρυμούς. Στην Ελλάδα υπάρχουν 10 εθνικοί δρυμοί:
| Εθνικός Δρυμός |
|---|
| Όλυμπος |
| Οίτη |
| Παρνασσός |
| Πίνδος |
| Πάρνηθα |
| Αίνος |
| Φαράγγι Βίκου-Αώου |
| Πρέσπες |
| Φαράγγι Σαμαριάς |
| Σούνιο |
Στους εθνικούς δρυμούς ο επισκέπτης μπορεί να δει από κοντά τα προστατευόμενα ζώα και φυτά της περιοχής και να θαυμάσει πραγματικά «μνημεία» της φύσης.
Τροφικές σχέσεις στο οικοσύστημα
Μέσα σε ένα οικοσύστημα οι οργανισμοί συνδέονται μεταξύ τους με τροφικές σχέσεις. Η τροφική αλυσίδα απεικονίζει μια απλή τροφική σχέση ανάμεσα σε ένα φυτό, ένα φυτοφάγο ζώο και ένα σαρκοφάγο ζώο: δείχνει δηλαδή ποιος οργανισμός τρέφεται από ποιον, χωρίς όμως να δίνει ποσοτικά στοιχεία, και σε αυτήν απεικονίζεται μόνο ένα ζώο ως τροφή ενός άλλου.
Στη φύση όμως οι τροφικές σχέσεις είναι πολύ πιο πολύπλοκες από όσο δείχνει μια απλή αλυσίδα, αφού ένα ζώο μπορεί να τρέφεται από περισσότερα του ενός είδη και να αποτελεί με τη σειρά του τροφή για παραπάνω από ένα άλλα ζώα. Αυτή η πολυπλοκότητα απεικονίζεται με το τροφικό πλέγμα.
Το παράδειγμα με τους λαγούς δείχνει κάτι εντυπωσιακό: ένα οικοσύστημα μπορεί να «θεραπεύσει» μόνο του μια διαταραχή, χωρίς καμία ανθρώπινη βοήθεια. Λιγότεροι λαγοί σημαίνουν περισσότερα φυτά, τα φυτά αυτά τρέφουν καλύτερα τους λαγούς που έχουν απομείνει, κι έτσι το πλήθος τους ξανααυξάνεται μόνο του. Είναι σαν το οικοσύστημα να έχει τη δική του «μνήμη» για το πώς πρέπει να είναι.
Κάθε διαταραχή ή κάθε ανθρώπινη επέμβαση σε ένα οικοσύστημα επηρεάζει, άμεσα ή έμμεσα, όλους τους οργανισμούς που ζουν σε αυτό — γι' αυτό και η ισορροπία ενός οικοσυστήματος χρειάζεται συνεχή προσφορά ενέργειας, με βασική της πηγή τον Ήλιο.