Τροφικές αλυσίδες και τροφικά πλέγματα 🌿
Το οικοσύστημα: ζωή παντού γύρω μας
Από τον πυθμένα των βαθύτερων ωκεανών ως τις κορυφές των πιο ψηλών βουνών, ο πλανήτης μας σφύζει από ζωή. Κάθε περιοχή έχει τη δική της ποικιλία ζώων, φυτών και μικροβίων, που διεκδικούν τον χώρο τους και αγωνίζονται για να επιβιώσουν.
Το είδος και το πλήθος των ζωντανών οργανισμών μιας περιοχής αποτελούν τα βιοτικά στοιχεία της. Το ποιοι και πόσοι οργανισμοί από κάθε είδος μπορούν να ζήσουν εκεί καθορίζεται όμως και από άλλους παράγοντες: την ηλιοφάνεια, τις βροχοπτώσεις, τη σύσταση του εδάφους, τους ανέμους, τη θερμοκρασία. Αυτοί οι παράγοντες αποτελούν τα αβιοτικά στοιχεία της περιοχής.
Το σύνολο όλων αυτών των βιοτικών και αβιοτικών στοιχείων μιας περιοχής, που διαρκώς αλληλεπιδρούν και επηρεάζουν το ένα το άλλο, αποτελεί ένα οικοσύστημα. Οικοσύστημα μπορεί να είναι μια έρημος, ένα λιβάδι, ένα δάσος ή ένα ποτάμι, αλλά και μια πόλη ή ακόμη και το διαμέρισμα που μένεις.
Για κάποιον που μελετά τη φύση, ένα οικοσύστημα μπορεί να είναι τόσο μικρό όσο η φωλιά ενός τρυποκάρυδου ή τόσο μεγάλο όσο ολόκληρος ο πλανήτης!
Διαρκής διάσπαση και σύνθεση: ενέργεια που ταξιδεύει
Οι τροφικές σχέσεις σε ένα οικοσύστημα είναι στην ουσία ενεργειακές σχέσεις. Τα φυτά παίρνουν μόρια διοξειδίου του άνθρακα από τον ατμοσφαιρικό αέρα και μόρια νερού από το έδαφος και, με την ενέργεια του Ήλιου, συνθέτουν άλλα μόρια για να αναπτυχθούν.
Όταν τα ζώα τρώνε τα φυτά, με τη λειτουργία της πέψης διασπώνται τα μόρια των θρεπτικών συστατικών του φυτού και δημιουργούνται νέα μόρια. Ορισμένα από αυτά διασπώνται κι εκείνα με τη σειρά τους, ώστε να δημιουργηθούν άλλα μόρια, τα οποία διασπώνται πάλι — μια αλυσίδα μετατροπών που συντηρείται συνεχώς χάρη στις μετατροπές ενέργειας.
Πολύπλοκες σχέσεις ανάμεσα στους οργανισμούς
Κάθε οργανισμός πρέπει να καταφέρει να συνυπάρξει με τους άλλους οργανισμούς με τους οποίους μοιράζεται την ίδια περιοχή. Ανάμεσά τους αναπτύσσονται διάφορες σχέσεις, πολλές φορές πολύπλοκες: άλλοτε συνεργασίας κι άλλοτε ανταγωνισμού για την τροφή, τον χώρο, το νερό.
Οι πεταλούδες τρέφονται με το νέκταρ των λουλουδιών, όμως σαν «αντάλλαγμα» βοηθούν στην αναπαραγωγή των φυτών, μεταφέροντας τη γύρη από λουλούδι σε λουλούδι. Δεν είναι όλες οι σχέσεις στη φύση ανταγωνισμός — πολλές είναι συνεργασία που ωφελεί και τις δύο πλευρές.
Από τις πιο σημαντικές σχέσεις σε ένα οικοσύστημα είναι οι τροφικές σχέσεις, που καθορίζονται από το ποιος οργανισμός τρέφεται με ποιον.
«Το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό»: παραγωγοί και καταναλωτές
Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη από τροφή, αλλά δεν την εξασφαλίζουν με τον ίδιο τρόπο. Οι οργανισμοί που φωτοσυνθέτουν παράγουν μόνοι τους την τροφή τους, χρησιμοποιώντας την ενέργεια του Ήλιου. Ονομάζονται αυτότροφοι ή παραγωγοί. Τέτοιοι οργανισμοί είναι τα φυτά και το φυτοπλαγκτόν.
Αντίθετα, τα ζώα είναι ετερότροφοι οργανισμοί, αφού παίρνουν την ενέργεια που χρειάζονται τρώγοντας φυτά ή άλλα ζώα. Γι' αυτό λέγονται και καταναλωτές.
Μην μπερδεύεις τους δύο όρους: παραγωγός είναι μόνο ο οργανισμός που φτιάχνει μόνος του την τροφή του με τη φωτοσύνθεση (φυτά, φυτοπλαγκτόν). Κάθε ζώο, ακόμη κι αν τρώει μόνο φυτά, είναι καταναλωτής — όχι παραγωγός.
Τροφικές αλυσίδες: ποιος τρώει ποιον
Κάθε οργανισμός σε ένα οικοσύστημα τρέφεται από κάποιον ή κάποιους άλλους οργανισμούς. Αν μελετήσουμε σε ένα οικοσύστημα «ποιος τρώει ποιον», μπορούμε να τοποθετήσουμε τους οργανισμούς σε μια σειρά, έτσι ώστε ο καθένας να αποτελεί τροφή για τον επόμενο. Η αλυσίδα που δημιουργείται έτσι λέγεται τροφική αλυσίδα.
Η απεικόνιση με τροφικές αλυσίδες έχει όμως ένα μειονέκτημα: για κάθε οργανισμό μπορεί να δείξει κάθε φορά μόνο έναν από τους οργανισμούς με τους οποίους αυτός πραγματικά τρέφεται — ενώ στη φύση σπάνια τρέφεται μ' έναν και μόνο.
Τροφικά πλέγματα: η πραγματική πολυπλοκότητα της φύσης
Οι τροφικές σχέσεις στη φύση είναι πολύ πιο πολύπλοκες απ' ό,τι δείχνει μια τροφική αλυσίδα, αφού όλα τα ζώα τρώνε περισσότερα από ένα είδη τροφής. Οι βάτραχοι, για παράδειγμα, δεν τρέφονται μόνο με ακρίδες αλλά και με άλλα έντομα, και οι αλεπούδες δεν τρέφονται μόνο με κότες.
Κάθε ζώο ή φυτό μπορεί να γίνει τροφή για πολλά διαφορετικά είδη ζώων, άρα μπορεί να ανήκει σε περισσότερες από μία τροφικές αλυσίδες ταυτόχρονα. Η πληρέστερη απεικόνιση των τροφικών σχέσεων ενός οικοσυστήματος ονομάζεται τροφικό πλέγμα, γιατί δείχνει περισσότερες από μία τροφικές σχέσεις κάθε φορά.
Μια μεμονωμένη τροφική αλυσίδα δείχνει μόνο ένα «μονοπάτι» τροφής και μπορεί να δώσει τη λανθασμένη εντύπωση ότι κάθε ζώο τρώει πάντα το ίδιο πράγμα. Στην πραγματικότητα, κάθε διαταραχή ή ανθρώπινη επέμβαση σε ένα οικοσύστημα επηρεάζει, άμεσα ή έμμεσα, όλους τους οργανισμούς του — κι αυτό φαίνεται καθαρά μόνο μέσα από το τροφικό πλέγμα, όχι από μία μόνο αλυσίδα.