Το κύτταρο 🔬
Η μικρότερη μονάδα ζωής
Η μικρότερη μονάδα ζωής είναι το κύτταρο. Τα κύτταρα είναι μικροσκοπικά «εργοστάσια» που λειτουργούν με απίστευτη ακρίβεια. Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα.
Τα κύτταρα ποικίλλουν πολύ σε σχήμα και μορφή, όμως ανεξάρτητα από αυτό, σε κάθε κύτταρο μπορούμε να διακρίνουμε τρία κύρια μέρη:
- Την κυτταρική μεμβράνη
- Το κυτταρόπλασμα
- Τον πυρήνα
Στα φυτικά κύτταρα, και μόνο σε αυτά, παρατηρούμε επιπλέον το κυτταρικό τοίχωμα, τα χυμοτόπια και τους χλωροπλάστες.
Όταν ένας οργανισμός αποτελείται από ένα μόνο κύτταρο, ονομάζεται μονοκύτταρος. Όταν αποτελείται από πληθώρα κυττάρων, ονομάζεται πολυκύτταρος.
Μονοκύτταροι και πολυκύτταροι οργανισμοί
Στους πολυκύτταρους οργανισμούς τα κύτταρα συνεργάζονται και εξειδικεύονται: κάθε ομάδα κυττάρων επιτελεί ξεχωριστές λειτουργίες. Στους μονοκύτταρους οργανισμούς όμως το ένα και μοναδικό κύτταρο πρέπει να εκτελεί μόνο του όλες τις λειτουργίες του οργανισμού.
Η αμοιβάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μονοκύτταρου οργανισμού. Ζει στα στάσιμα νερά και κινείται απλώνοντας το κυτταρόπλασμά της προς διάφορες κατευθύνσεις. Γι' αυτό δεν έχει ποτέ σταθερό σχήμα.
Οι μονοκύτταροι οργανισμοί είναι «σύνθετοι» αν συγκριθούν με τα βακτήρια, που έχουν ακόμη πιο απλή οργάνωση και μικρότερο μέγεθος. Είναι τόσο μικροσκοπικά, που σε ένα και μόνο κουταλάκι θα χωρούσαν 100 δισεκατομμύρια από αυτά!
Στους μονοκύτταρους οργανισμούς περιλαμβάνονται τα βακτήρια, οι μύκητες και τα πρωτόζωα. Κάποιοι από αυτούς τους μικροοργανισμούς είναι επιβλαβείς για τον άνθρωπο, δηλαδή παθογόνοι, οι περισσότεροι όμως είναι χρήσιμοι. Πολλοί μικροοργανισμοί χρησιμεύουν για την παρασκευή εμβολίων αλλά και τροφίμων: το γιαούρτι και το κρασί, για παράδειγμα, παράγονται χάρη στη ζύμωση που προκαλείται από μικροοργανισμούς.
Οι ιοί είναι κι αυτοί μικρόβια, όμως δεν αποτελούνται από κύτταρο: είναι πολύ μικρότεροι και απλούστεροι από ένα κύτταρο και πολλαπλασιάζονται μόνο μέσα στα κύτταρα άλλων οργανισμών. Γι' αυτό δεν τους κατατάσσουμε στους μονοκύτταρους οργανισμούς.
Μην μπερδεύεις τους μονοκύτταρους οργανισμούς (όπως η αμοιβάδα) με τα βακτήρια. Και οι δύο έχουν ένα μόνο κύτταρο, αλλά τα βακτήρια έχουν ακόμη πιο απλή οργάνωση και μικρότερο μέγεθος από τους υπόλοιπους μονοκύτταρους οργανισμούς.
Το DNA: ο κώδικας της ζωής
Μέσα στον πυρήνα καθενός από τα κύτταρά μας υπάρχει μία χημική ένωση καθοριστικής σημασίας για τη ζωή, με πολύ δύσκολο όνομα: το δεσοξυριβονουκλεϊνικό οξύ. Πιο απλά, το DNA, που μπορούμε να το φανταστούμε σαν μια σπειροειδή ανεμόσκαλα.
Το DNA είναι ίδιο σε όλα τα κύτταρα ενός ζωντανού οργανισμού. Εκεί «φυλάσσονται» οι γενετικές πληροφορίες, με τη μορφή ενός κώδικα πολύτιμου για την αναπαραγωγή και τη διαιώνιση του είδους.
Το DNA έχει σχήμα σπειροειδές, σαν μια συστραμμένη ανεμόσκαλα. Αυτό το ίδιο ακριβώς «σκαλοπάτια» κρύβουν τον κώδικα που καθορίζει όλα τα χαρακτηριστικά ενός ζωντανού οργανισμού και περνάει από γενιά σε γενιά.