Χαρακτηριστικά της ζωής 🧬

Αν κοιτάξεις γύρω σου, όπου κι αν βρίσκεσαι, θα δεις πολλούς ζωντανούς οργανισμούς αλλά και πολλά άψυχα αντικείμενα. Τους ζωντανούς οργανισμούς τους ονομάζουμε και έμβια — η λέξη προέρχεται από το «βίος», που σημαίνει ζωή. Τα υπόλοιπα αντικείμενα, αυτά που δεν έχουν ζωή, ονομάζονται άβια — η ονομασία προκύπτει από το στερητικό «α» μπροστά στο «βίος». Ά-βιο σημαίνει, δηλαδή, αυτό που δεν έχει ζωή.

Οτιδήποτε αντιλαμβανόμαστε γύρω μας μπορούμε, άλλοτε πιο εύκολα και άλλοτε πιο δύσκολα, να το κατατάξουμε σε έμβιο ή άβιο. Υπάρχουν όμως και έμβια όντα που δεν τα ξεχωρίζουμε εύκολα με την πρώτη ματιά. Ο πλανήτης μας φιλοξενεί αμέτρητες μορφές ζωής: βακτήρια, μύκητες, ιούς, φυτά, ζώα και ανθρώπους. Όλα αυτά διεκδικούν λίγο χώρο για να αναπτυχθούν, κι έτσι σχεδόν παντού όπου κοιτάξουμε βρίσκουμε ζωή.

Ίδια σωματίδια, διαφορετικά μόρια 🔬

Τόσο τα έμβια όντα όσο και τα άβια αντικείμενα αποτελούνται τελικά από τα ίδια στοιχειώδη σωματίδια της ύλης: τα ηλεκτρόνια και τα δύο διαφορετικά κουάρκ από τα οποία φτιάχνονται τα άτομα, και από τα άτομα τα μόρια. Τι είναι, λοιπόν, αυτό που ξεχωρίζει τους ζωντανούς οργανισμούς από τα άβια αντικείμενα, αφού και οι δύο φτιάχνονται από τα ίδια «υλικά»;

Η απάντηση είναι ότι στα έμβια όντα κάποια από αυτά τα μόρια συνδυάστηκαν μεταξύ τους και σχημάτισαν πολύ πιο πολύπλοκα μόρια, από τα οποία αποτελούνται τα «ζωντανά» κύτταρα. Άρα η διαφορά δεν βρίσκεται στα στοιχειώδη σωματίδια, αλλά στο πόσο πολύπλοκα μόρια έχουν σχηματιστεί και στο αν αυτά συγκροτούν κύτταρα.

Λειτουργίες που χαρακτηρίζουν τη ζωή ⚙️

Ο άνθρωπος κατασκευάζει μηχανές για να διευκολύνει τη ζωή του και να κάνει την καθημερινότητά του πιο εύκολη. Όσο εξελίσσεται η τεχνολογία, οι μηχανές γίνονται όλο και πιο πολύπλοκες, και συχνά προσπαθούμε με αυτές να μιμηθούμε λειτουργίες των ζωντανών οργανισμών. Τα σύγχρονα ρομπότ, για παράδειγμα, περπατούν, τρέχουν, ανεβαίνουν σκάλες, αντιδρούν σε ερεθίσματα και «αποφασίζουν» για τις κινήσεις τους· επιτελούν, δηλαδή, πολλές από τις λειτουργίες που χαρακτηρίζουν τη ζωή.

Κάποιες από αυτές τις λειτουργίες τις συναντάμε λοιπόν και στις μηχανές, όμως κάποιες άλλες παρατηρούνται μόνο στους ζωντανούς οργανισμούς. Οι βασικότερες από αυτές είναι η αναπαραγωγή και ο μεταβολισμός — δηλαδή η καύση των τροφών για την απελευθέρωση ενέργειας. Ένα ρομπότ, όσο κι αν κινείται και αντιδρά σε ερεθίσματα, δεν μπορεί να αναπαραχθεί ούτε να μεταβολίσει τροφή· γι' αυτό δεν είναι ζωντανό.

Μια ειδική υποκατηγορία των άβιων 🪑

Με βάση τις χαρακτηριστικές λειτουργίες των ζωντανών οργανισμών μπορείς εύκολα να αποφασίσεις αν κάτι είναι ζωντανό ή όχι. Κάποια άβια αντικείμενα όμως έχουν μια ιδιοτυπία: προέρχονται από έμβια όντα. Η ξύλινη καρέκλα, για παράδειγμα, είναι άβιο αντικείμενο, αλλά έχει κατασκευαστεί από ένα δέντρο που κάποτε ήταν ολοζώντανο μέσα σε ένα δάσος. Το ίδιο συμβαίνει με το μάλλινο πουλόβερ σου, που έχει φτιαχτεί από το μαλλί ενός ζώου, με το χαρτί του βιβλίου σου, που προέρχεται από δέντρο, με τον φελλό στο μπουκάλι του κρασιού και με τα δερμάτινα παπούτσια σου, που φτιάχνονται από το δέρμα ενός ζώου.

Όλα αυτά τα αντικείμενα, που αποτελούν νεκρά τμήματα ζωντανών οργανισμών, σχηματίζουν μια ειδική υποκατηγορία μέσα στα άβια: δεν είναι πια ζωντανά, όμως κάποτε ήταν κομμάτι ενός έμβιου όντος.