Τα αισθητήρια όργανα και το ενδοκρινικό σύστημα 🧠
Πώς μαθαίνει ο οργανισμός μας τι συμβαίνει γύρω του; Μέσα από τα αισθητήρια όργανα. Καθένα τους πιάνει ένα συγκεκριμένο είδος ερεθίσματος — φως, ήχο, μυρωδιά, γεύση ή άγγιγμα — και το μετατρέπει σε νευρικά μηνύματα. Αυτά ταξιδεύουν μέσα από τα νεύρα και φτάνουν σε ένα ειδικό κέντρο του εγκεφάλου, όπου γίνεται η επεξεργασία τους. Μόνο εκεί γεννιέται η αίσθηση.
Τα αισθητήρια όργανα του ανθρώπου είναι πέντε: ο οφθαλμός, το αυτί, η ρινική κοιλότητα, η γλώσσα και το δέρμα.
Το αισθητήριο όργανο δεν «καταλαβαίνει» τίποτε μόνο του. Απλώς μετατρέπει το ερέθισμα σε νευρικό μήνυμα. Την εικόνα, τον ήχο ή τη μυρωδιά τα «φτιάχνει» ο εγκέφαλος όταν επεξεργαστεί το μήνυμα. Γι' αυτό, αν κοπεί το οπτικό νεύρο, το μάτι μπορεί να είναι υγιές αλλά ο άνθρωπος δεν βλέπει.
Ο οφθαλμός: το αισθητήριο της όρασης 👁️
Το φως που ανακλάται πάνω σε ένα αντικείμενο μπαίνει στο μάτι από την κόρη. Στη συνέχεια περνά από τον κρυσταλλοειδή φακό, ο οποίος σχηματίζει ένα ανεστραμμένο είδωλο στον αμφιβληστροειδή χιτώνα.
Στον αμφιβληστροειδή υπάρχουν ειδικά νευρικά κύτταρα. Αυτά μετατρέπουν τα φωτεινά ερεθίσματα σε νευρικά μηνύματα. Το οπτικό νεύρο παίρνει τα μηνύματα και τα μεταβιβάζει στο κέντρο όρασης του εγκεφάλου.
Η διαδρομή του φωτεινού ερεθίσματος, με τη σειρά, είναι:
κόρη → κρυσταλλοειδής φακός → αμφιβληστροειδής χιτώνας → οπτικό νεύρο → κέντρο όρασης
Το είδωλο που σχηματίζεται στον αμφιβληστροειδή είναι ανεστραμμένο — δηλαδή ανάποδα. Ο εγκέφαλος είναι εκείνος που το «γυρίζει» και μας δίνει τον κόσμο στη σωστή θέση.
Το αυτί: το αισθητήριο της ακοής και της ισορροπίας 👂
Το αυτί κάνει δύο δουλειές, όχι μία.
Ακοή. Οι ήχοι «συλλέγονται» από το πτερύγιο και καταλήγουν στο τύμπανο. Το τύμπανο είναι μια μεμβράνη που πάλλεται από τα ηχητικά κύματα. Οι παλμοί αυτοί μετατρέπονται σε νευρικά μηνύματα, τα οποία το ακουστικό νεύρο μεταβιβάζει στο κέντρο ακοής του εγκεφάλου.
Ισορροπία. Στο εσωτερικό του αυτιού υπάρχουν ειδικά νευρικά κύτταρα. Αυτά, σε συνεργασία με την παρεγκεφαλίδα, μας δίνουν την αίσθηση της ισορροπίας.
Είναι από τα πιο συχνά λάθη: πολλοί συνδέουν το αυτί μόνο με την ακοή. Στην πραγματικότητα το αυτί είναι το αισθητήριο και της ισορροπίας. Γι' αυτό, όταν παθαίνουμε ωτίτιδα ή στριφογυρίζουμε γρήγορα, ζαλιζόμαστε.
Η ρινική κοιλότητα: το αισθητήριο της όσφρησης 👃
Στον αέρα που εισπνέουμε υπάρχουν διάφορες ουσίες. Κάποιες από αυτές ερεθίζουν το οσφρητικό επιθήλιο της μύτης. Από εκεί ξεκινούν νευρικά μηνύματα, που καταλήγουν στο κέντρο όσφρησης του εγκεφάλου.
Η γλώσσα: το αισθητήριο της γεύσης 👅
Οι ουσίες της τροφής αποτελούν γευστικά ερεθίσματα για ειδικά νευρικά κύτταρα της γλώσσας. Εκεί τα ερεθίσματα μετατρέπονται σε νευρικά μηνύματα, που καταλήγουν στο κέντρο γεύσης του εγκεφάλου.
Ο άνθρωπος αναγνωρίζει τέσσερις βασικές γεύσεις:
| Βασική γεύση | Παράδειγμα τροφής |
|---|---|
| Αλμυρό | Αλάτι, ελιές |
| Ξινό | Λεμόνι, ξίδι |
| Πικρό | Καφές, κακάο |
| Γλυκό | Ζάχαρη, μέλι |
Οι βασικές γεύσεις είναι μόνο τέσσερις, όμως αναγνωρίζουμε εκατοντάδες διαφορετικά αρώματα φαγητού. Αυτό γίνεται επειδή, ενώ τρώμε, δουλεύει ταυτόχρονα και η όσφρηση. Γι' αυτό, όταν είμαστε συναχωμένοι, το φαγητό μάς φαίνεται άνοστο.
Το δέρμα: το αισθητήριο της αφής ✋
Στο δέρμα μας υπάρχουν ειδικά νευρικά κύτταρα, που μετατρέπουν διάφορα ερεθίσματα σε νευρικά μηνύματα. Αυτά μεταβιβάζονται στα κατάλληλα κέντρα του εγκεφάλου.
Έτσι το δέρμα μάς δίνει περισσότερες από μία αισθήσεις:
- την αφή
- την πίεση
- την αίσθηση του πόνου
- την αίσθηση της θερμοκρασίας
Το ενδοκρινικό σύστημα – Ορμόνες 🧬
Σας έχει τύχει, ενώ κάθεστε αμέριμνοι, να έρθει κάποιος φίλος από πίσω σιγά-σιγά και να σας τρομάξει; Η καρδιά αρχίζει αμέσως να χτυπά δυνατά και γρήγορα.
Να τι συνέβη: το ερέθισμα του τρόμου ανάγκασε τον εγκέφαλο να στείλει, μέσω των νεύρων, μήνυμα σε ειδικούς αδένες, τα επινεφρίδια. Αυτά με τη σειρά τους εκκρίνουν μια ορμόνη, την αδρεναλίνη, η οποία προκαλεί αύξηση των καρδιακών παλμών.
Τι είναι οι ορμόνες
Οι ορμόνες είναι ουσίες που εκκρίνονται από τους ενδοκρινείς αδένες του οργανισμού μας. Οι αδένες αυτοί διοχετεύουν τις ορμόνες στην κυκλοφορία του αίματος, και έτσι οι ορμόνες φτάνουν σε διάφορα όργανα του σώματος.
Παρ' ότι παράγονται σε πολύ μικρές ποσότητες, οι ορμόνες ελέγχουν βασικές λειτουργίες του οργανισμού μας, όπως:
- τις διαδικασίες του μεταβολισμού
- την εμφάνιση των χαρακτηριστικών του φύλου
- την ανάπτυξη του οργανισμού
Μη μπερδεύετε το νευρικό με το ενδοκρινικό σύστημα. Το νευρικό στέλνει μηνύματα μέσα από τα νεύρα, αστραπιαία και σε συγκεκριμένο σημείο. Το ενδοκρινικό στέλνει ορμόνες μέσα από το αίμα: πιο αργά, αλλά η ορμόνη ταξιδεύει σε όλο το σώμα. Στο παράδειγμα του τρόμου δουλεύουν και τα δύο μαζί — τα νεύρα ειδοποιούν τα επινεφρίδια, και τα επινεφρίδια απαντούν με ορμόνη.
Οι ορμόνες παράγονται σε ποσότητες τόσο μικρές που δύσκολα μετριούνται — και όμως καθορίζουν το πόσο ψηλοί θα γίνουμε, πότε θα μπούμε στην εφηβεία και πόσο γρήγορα θα χτυπά η καρδιά μας τη στιγμή του κινδύνου.