Το νευρικό σύστημα του ανθρώπου 🧠
Ο άνθρωπος, όπως και όλα τα υπόλοιπα θηλαστικά, έχει ένα πολύπλοκο νευρικό σύστημα που ελέγχει και συντονίζει όλες τις λειτουργίες του σώματος. Σε αυτό διακρίνουμε δύο μεγάλα τμήματα:
- Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (ΚΝΣ): ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός. Είναι το κέντρο ελέγχου.
- Περιφερειακό Νευρικό Σύστημα (ΠΝΣ): τα νεύρα και τα γάγγλια. Είναι το δίκτυο που φτάνει σε κάθε γωνιά του σώματος.
Αισθητικά και κινητικά νεύρα ↔️
Τα νεύρα του ΠΝΣ δεν κάνουν όλα την ίδια δουλειά. Ανάλογα με την κατεύθυνση προς την οποία ταξιδεύουν τα μηνύματα, τα χωρίζουμε σε δύο κατηγορίες.
| Είδος νεύρου | Από πού | Πού καταλήγει | Τι μεταφέρει |
|---|---|---|---|
| Αισθητικά | Από τα αισθητήρια όργανα | Στο ΚΝΣ | Μηνύματα για ό,τι συμβαίνει γύρω μας και μέσα μας |
| Κινητικά | Από το ΚΝΣ | Στα εκτελεστικά όργανα (π.χ. τους μυς) | Εντολές για δράση |
Έτσι, ο κύκλος είναι πάντα ο ίδιος: ένα ερέθισμα φτάνει σε ένα αισθητήριο όργανο, τα αισθητικά νεύρα μεταφέρουν το μήνυμα στο ΚΝΣ, εκείνο το επεξεργάζεται και αποφασίζει, και τα κινητικά νεύρα κατεβάζουν την εντολή στους μυς που θα εκτελέσουν την κίνηση.
Είναι το πιο συνηθισμένο μπέρδεμα. Στο ΚΝΣ ανήκουν μόνο ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός. Τα νεύρα (αισθητικά και κινητικά) μαζί με τα γάγγλια ανήκουν στο ΠΝΣ.
Τα αντανακλαστικά ⚡
Αν, κατά λάθος, ακουμπήσουμε το καυτό «μάτι» της ηλεκτρικής κουζίνας, το χέρι μας κινείται και απομακρύνεται ταχύτατα. Δεν προλαβαίνουμε καν να σκεφτούμε «κάηκα, πρέπει να τραβήξω το χέρι μου» — η κίνηση έχει ήδη γίνει.
Αυτή η αυτόματη και χωρίς σκέψη αντίδραση ονομάζεται αντανακλαστικό. Με τα αντανακλαστικά ελέγχονται οι κινήσεις που πρέπει να γίνονται ταχύτατα, καθώς και λειτουργίες που δεν μπορούμε να παρακολουθούμε συνεχώς:
- η απομάκρυνση του χεριού από κάτι καυτό ή αιχμηρό
- το ανοιγοκλείσιμο των βλεφάρων
- η ρύθμιση του καρδιακού ρυθμού
Στα αντανακλαστικά το μήνυμα δεν χρειάζεται να ανέβει ως τον εγκέφαλο και να επιστρέψει. Η απόφαση παίρνεται πολύ πιο «χαμηλά», γι' αυτό η αντίδραση είναι τόσο γρήγορη. Το αίσθημα του πόνου το συνειδητοποιούμε λίγο μετά που έχουμε ήδη τραβήξει το χέρι μας.
Τα αντανακλαστικά γίνονται χωρίς καθόλου σκέψη και χωρίς τη θέλησή μας. Δεν είναι κινήσεις που κάνουμε αφού σκεφτούμε πολύ — είναι ακριβώς το αντίθετο.
Ο εγκέφαλος και τα κέντρα του 🧩
Το πιο πολύπλοκο τμήμα του νευρικού συστήματος είναι ο εγκέφαλος. Αποτελείται από πολλούς νευρώνες, οι οποίοι δέχονται, επεξεργάζονται και μεταβιβάζουν μηνύματα.
Στον εγκέφαλο διακρίνουμε διάφορες εξειδικευμένες περιοχές, που είναι υπεύθυνες για:
- τις διάφορες αισθήσεις (όραση, ακοή κ.ά.)
- τον έλεγχο και τον συντονισμό των κινήσεων
- τις πνευματικές λειτουργίες (σκέψη, μνήμη κ.ά.)
Οι περιοχές αυτές χαρακτηρίζονται ως κέντρα του εγκεφάλου — για παράδειγμα το αναπνευστικό κέντρο, το κινητικό κέντρο, το κέντρο όρασης, το κέντρο ακοής.
Τα τρία μέρη του εγκεφάλου 🗺️
Ο εγκέφαλος χωρίζεται σε τρία μέρη, καθένα με τη δική του δουλειά.
| Μέρος | Τι κάνει |
|---|---|
| Εγκεφαλικά ημισφαίρια | Επεξεργάζονται τις πληροφορίες που φτάνουν εκεί από τα αισθητήρια όργανα. Εδώ βρίσκονται τα κέντρα όρασης, ακοής, σκέψης, το κινητικό κέντρο κ.ά. |
| Στέλεχος | Ελέγχει λειτουργίες που γίνονται χωρίς τη θέλησή μας: τον έλεγχο της αναπνοής, τον καρδιακό ρυθμό κ.ά. |
| Παρεγκεφαλίδα | Ελέγχει και συντονίζει τη λειτουργία των μυών και την ισορροπία. |
Όταν στέκεσαι σε ένα ποδήλατο ή περπατάς πάνω σε ένα στενό τοιχάκι χωρίς να πέσεις, τη δουλειά την κάνει η παρεγκεφαλίδα. Συντονίζει δεκάδες μυς ταυτόχρονα, χωρίς εσύ να δίνεις καμία εντολή.
Το στέλεχος αναλαμβάνει ό,τι γίνεται χωρίς τη θέλησή μας (αναπνοή, καρδιά). Τα εγκεφαλικά ημισφαίρια αναλαμβάνουν ό,τι έχει να κάνει με αισθήσεις, σκέψη και θεληματική κίνηση.
Χάρη σε όλο αυτό το σύστημα, ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται το περιβάλλον του, το επεξεργάζεται και αντιδρά κατάλληλα — άλλοτε αστραπιαία και αυτόματα, άλλοτε αφού πρώτα σκεφτεί.