Η ερεθιστικότητα στα φυτά 🌿
Ίσως έχεις παρατηρήσει ότι οι μαργαρίτες κλείνουν τα πέταλά τους το βράδυ και ότι το ηλιοτρόπιο στρέφει το άνθος του προς τον ήλιο. Τα φυτά δεν είναι ακίνητα και «κοιμισμένα»: αντιδρούν κι αυτά στο περιβάλλον τους, όπως κάθε ζωντανός οργανισμός.
Η ικανότητα αυτή ονομάζεται ερεθιστικότητα. Τα φυτά αντιδρούν σε διάφορα ερεθίσματα του περιβάλλοντος — όπως μεταβολές στη θερμοκρασία, στην υγρασία και στο φως — με μικρές κινήσεις.
Τα φυτά κινούνται, όμως δεν αλλάζουν θέση όπως τα ζώα. Οι κινήσεις τους είναι κινήσεις μερών τους (βλαστού, ρίζας, φύλλων, ανθέων) και όχι μετακίνηση ολόκληρου του οργανισμού.
Οι τροπισμοί 🧭
Κάποιες αντιδράσεις των φυτών σε συγκεκριμένα ερεθίσματα ονομάζονται τροπισμοί. Το χαρακτηριστικό τους είναι ότι το φυτό δεν κινείται τυχαία: στρέφεται προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση, ανάλογα με το ερέθισμα.
Φωτοτροπισμός ☀️
Στον φωτοτροπισμό ο βλαστός στρέφεται προς το φως. Έτσι τα φύλλα φωτίζονται καλύτερα και το φυτό εκμεταλλεύεται περισσότερη ηλιακή ενέργεια. Γι' αυτό ένα φυτό σε γλάστρα δίπλα σε παράθυρο «γέρνει» σιγά σιγά προς το τζάμι.
Γεωτροπισμός 👇
Στον γεωτροπισμό η ρίζα κατευθύνεται προς το εσωτερικό της Γης. Έτσι το φυτό στηρίζεται γερά στο έδαφος και βρίσκει νερό.
| Τροπισμός | Ερέθισμα | Ποιο μέρος αντιδρά | Πώς αντιδρά |
|---|---|---|---|
| Φωτοτροπισμός | Το φως | Ο βλαστός | Στρέφεται προς το φως |
| Γεωτροπισμός | Η βαρύτητα (το εσωτερικό της Γης) | Η ρίζα | Κατευθύνεται προς τα κάτω |
Όπως και να πέσει ένα σπέρμα στο χώμα — ανάποδα, στο πλάι, με όποιον τρόπο — η ρίζα του θα κατευθυνθεί προς το εσωτερικό της Γης και ο βλαστός προς τα πάνω. Το φυτό «ξέρει» μόνο του πού είναι το κάτω, χωρίς μάτια και χωρίς εγκέφαλο.
Κινήσεις που δεν τις προσέχουμε 🍃
Οι κινήσεις των φυτών, τις περισσότερες φορές, δεν γίνονται εύκολα αντιληπτές, γιατί είναι πολύ αργές ή πολύ μικρές.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα στόματα των φύλλων: ανάλογα με την υγρασία και την ηλιοφάνεια ανοιγοκλείνουν περισσότερο ή λιγότερο. Είναι μια πραγματική κίνηση του φυτού, που όμως δεν φαίνεται με γυμνό μάτι.
Κινήσεις που φαίνονται καθαρά 👀
Σε άλλες περιπτώσεις οι κινήσεις των φυτών γίνονται εύκολα αντιληπτές:
- Μαργαρίτα: κλείνει τα πέταλά της το βράδυ και τα ανοίγει πάλι την ημέρα.
- Ηλιοτρόπιο: στρέφει το άνθος του προς τον ήλιο.
- Μιμόζα: μόλις αγγίξουμε τα φύλλα της, τα διπλώνει αμέσως.
- Εντομοφάγα φυτά: κλείνουν ταχύτατα τα φύλλα τους, μόλις τα αγγίξει κάποιο έντομο.
Η διωναία, ένα φυτό-παγίδα 🪰
Στα φύλλα της διωναίας υπάρχουν μικροσκοπικά τριχίδια. Μόλις τα αγγίξει κάποιο έντομο, τα τριχίδια ερεθίζονται και το φύλλο κλείνει, παγιδεύοντας το έντομο.
Το φύλλο της διωναίας κλείνει μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου — τόσο γρήγορα που το έντομο δεν προλαβαίνει να ξεφύγει. Και όλα αυτά χωρίς μυς και χωρίς νεύρα.
Τα φυτά δεν έχουν ούτε αισθητήρια όργανα ούτε νευρικό σύστημα όπως τα ζώα. Η ερεθιστικότητά τους στηρίζεται στα ίδια τους τα κύτταρα. Το ότι η μιμόζα «νιώθει» το άγγιγμα δεν σημαίνει ότι σκέφτεται ή ότι πονάει.