Η ερεθιστικότητα στους μονοκύτταρους οργανισμούς 🦠
Μεθυστικές μυρωδιές, έντονα χρώματα, μελωδίες, γεύσεις πικάντικες. Το περιβάλλον γύρω μας είναι γεμάτο ερεθίσματα και εμείς αντιδρούμε σε αυτά με πολλούς τρόπους: μυρίζουμε, βλέπουμε, ακούμε, γευόμαστε, πλησιάζουμε, απομακρυνόμαστε. Το ίδιο κάνουν, με τον δικό τους τρόπο, όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί — ακόμη και εκείνοι που αποτελούνται από ένα μόνο κύτταρο.
Τι είναι το ερέθισμα ✨
Ένα ερέθισμα είναι κάθε αλλαγή που συμβαίνει είτε στο εξωτερικό είτε στο εσωτερικό περιβάλλον ενός οργανισμού.
- Εξωτερικό περιβάλλον: μια μυρωδιά, ένα δυνατό φως, μια αλλαγή στη θερμοκρασία, μια χημική ουσία μέσα στο νερό.
- Εσωτερικό περιβάλλον: μια αλλαγή που συμβαίνει μέσα στον ίδιο τον οργανισμό, όπως η αίσθηση της πείνας ή της δίψας.
Η ικανότητα του οργανισμού να αντιλαμβάνεται τα ερεθίσματα και να αντιδρά σε αυτά ονομάζεται ερεθιστικότητα και είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της ζωής.
Το ερέθισμα είναι η αλλαγή που έρχεται από το περιβάλλον (π.χ. το έντονο φως). Η αντίδραση είναι αυτό που κάνει ο οργανισμός εξαιτίας του ερεθίσματος (π.χ. απομακρύνεται). Η ερεθιστικότητα είναι η ίδια η ικανότητα να αντιλαμβάνεται και να αντιδρά.
Γιατί αντιδρούν οι οργανισμοί 🎯
Οι αντιδράσεις στα ερεθίσματα δεν είναι τυχαίες: βοηθούν τον οργανισμό να επιβιώσει. Χάρη σε αυτές οι οργανισμοί κατορθώνουν να:
- εξασφαλίζουν την τροφή τους 🍽️
- πλησιάζουν το ταίρι τους και να αναπαράγονται
- αποφεύγουν τους εχθρούς τους ή να προστατεύονται από αυτούς
- απομακρύνονται από συνθήκες που τους βλάπτουν
Τα ερεθίσματα των μονοκύτταρων οργανισμών 🔬
Οι μονοκύτταροι οργανισμοί δεν έχουν μάτια, αυτιά ούτε νευρικό σύστημα. Παρ' όλα αυτά δέχονται ερεθίσματα και αντιδρούν σε αυτά. Τα πιο συνηθισμένα ερεθίσματα για αυτούς είναι:
| Ερέθισμα | Παράδειγμα |
|---|---|
| Χημικές ουσίες 🧪 | ουσίες που «προδίδουν» την ύπαρξη τροφής στο νερό |
| Φως ☀️ | μια περιοχή με πολύ έντονο ή πολύ λίγο φως |
| Θερμοκρασία 🌡️ | μια περιοχή που ζεσταίνεται ή κρυώνει |
Η αμοιβάδα κυνηγά την τροφή της 🍽️
Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι η αμοιβάδα. Όταν η αμοιβάδα αντιληφθεί την ύπαρξη τροφής — δηλαδή τις χημικές ουσίες που φτάνουν ως αυτήν — αντιδρά πλησιάζοντάς την. Η κίνηση γίνεται με τη βοήθεια των ψευδοποδίων: το κύτταρο «τεντώνει» ένα κομμάτι του προς την κατεύθυνση της τροφής, το υπόλοιπο κύτταρο ακολουθεί και τελικά τα ψευδοπόδια περικυκλώνουν την τροφή και τη συλλαμβάνουν.
Άλλοι μονοκύτταροι οργανισμοί κάνουν το αντίθετο: απομακρύνονται από περιοχές με έντονο φως, γιατί εκεί κινδυνεύουν.
Η αμοιβάδα δεν έχει ούτε ένα νευρικό κύτταρο. Το ίδιο και μοναδικό της κύτταρο αντιλαμβάνεται το ερέθισμα, «αποφασίζει» και κινείται. Ό,τι στον άνθρωπο μοιράζεται σε αισθητήρια όργανα, νεύρα και μυς, στην αμοιβάδα γίνεται μέσα σε ένα μόνο κύτταρο.
Οι τακτισμοί 🔄
Οι κινήσεις που γίνονται εξαιτίας κάποιου ερεθίσματος ονομάζονται τακτισμοί.
Ανάλογα με την κατεύθυνση της κίνησης ξεχωρίζουμε δύο περιπτώσεις:
| Είδος τακτισμού | Τι κάνει ο οργανισμός | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Θετικός | πλησιάζει την πηγή του ερεθίσματος | η αμοιβάδα κινείται προς την τροφή |
| Αρνητικός | απομακρύνεται από την πηγή του ερεθίσματος | ένας οργανισμός φεύγει από το έντονο φως |
Χάρη στους τακτισμούς ακόμη και ένας οργανισμός με ένα μόνο κύτταρο μπορεί να βρίσκει αυτό που του χρειάζεται και να αποφεύγει αυτό που τον απειλεί. Είναι, δηλαδή, ο απλούστερος τρόπος με τον οποίο η ζωή απαντά στο περιβάλλον της.