Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου 🦴
Η κίνηση στον άνθρωπο γίνεται με τη συνεργασία του σκελετού και των μυών. Μαζί σχηματίζουν το μυοσκελετικό σύστημα. Βέβαια, στην κίνηση συνεργάζονται και άλλα συστήματα του σώματός μας:
- Το αναπνευστικό σύστημα, που παίρνει το οξυγόνο από τον αέρα.
- Το κυκλοφορικό σύστημα, που μεταφέρει συνεχώς οξυγόνο και θρεπτικές ουσίες στους μύες, για να καλυφθούν οι ενεργειακές απαιτήσεις της κίνησης.
- Το νευρικό σύστημα, που έχει τον ρόλο του συντονιστή: δίνει τις εντολές για το πότε θα κινηθεί ο κάθε μυς.
Πολλοί μαθητές νομίζουν ότι για την κίνηση αρκούν τα οστά και οι μύες. Χωρίς όμως το νευρικό σύστημα δεν θα υπήρχε εντολή για κίνηση, και χωρίς το κυκλοφορικό και το αναπνευστικό οι μύες δεν θα είχαν ενέργεια για να δουλέψουν.
Γιατί ο σκελετός είναι πολύτιμος 💎
Ο σκελετός δεν είναι απλώς ένα «σκαρί» για να στεκόμαστε όρθιοι. Είναι πολύτιμος για πέντε κυρίως λόγους:
- Στηρίζει το σώμα και του δίνει σχήμα.
- Προστατεύει ευαίσθητα όργανα (το κρανίο τον εγκέφαλο, ο θώρακας την καρδιά και τους πνεύμονες, η σπονδυλική στήλη τον νωτιαίο μυελό).
- Συνεργάζεται με τους μύες, ώστε να γίνεται η κίνηση.
- Λειτουργεί ως αποθήκη του ασβεστίου, που είναι απαραίτητο στον οργανισμό μας.
- Στον ερυθρό μυελό των οστών παράγονται κύτταρα του αίματος.
Το ερειστικό σύστημα: ο σκελετός 🦴
Ο σκελετός του ανθρώπου είναι ενδοσκελετός και διακρίνεται σε δύο μέρη:
| Μέρος του σκελετού | Τι περιλαμβάνει |
|---|---|
| Σκελετός του κορμού | Το κρανίο, τον θώρακα και τη σπονδυλική στήλη |
| Σκελετός των άκρων | Τον σκελετό των άνω άκρων (χέρια) και των κάτω άκρων (πόδια) |
Η σπονδυλική στήλη
Η σπονδυλική στήλη — η «ραχοκοκαλιά» μας — αποτελείται από μικρά οστά, τους σπονδύλους. Ανάμεσά τους υπάρχουν ελαστικοί δίσκοι, οι μεσοσπονδύλιοι δίσκοι, που λειτουργούν σαν μαξιλαράκια και απορροφούν τα τραντάγματα.
Οι σπόνδυλοι τοποθετούνται ο ένας πάνω στον άλλο και σχηματίζουν έναν σωλήνα, τον σπονδυλικό σωλήνα. Μέσα σε αυτόν προφυλάσσεται ο νωτιαίος μυελός.
Η σπονδυλική στήλη δεν είναι ίσια σαν κοντάρι. Παρουσιάζει τέσσερα κυρτώματα: δύο προς τα εμπρός (το αυχενικό και το οσφυϊκό) και δύο προς τα πίσω (το θωρακικό και το ιερό). Το σχήμα αυτό, μαζί με τον τρόπο που αρθρώνονται οι σπόνδυλοι, τη βοηθά να συγκρατεί το βάρος του σώματος και να παραμένει ευλύγιστη.
Αν η σπονδυλική στήλη ήταν ολόισια, κάθε βήμα θα έστελνε ένα χτύπημα κατευθείαν στο κεφάλι μας. Τα τέσσερα κυρτώματα και οι ελαστικοί μεσοσπονδύλιοι δίσκοι λειτουργούν σαν αμορτισέρ, απορροφώντας τους κραδασμούς όταν περπατάμε ή τρέχουμε.
Η δομή των οστών 🧱
Τα οστά είναι συμπαγείς και σκληρές δομές. Αποτελούνται από:
- Κύτταρα, που ονομάζονται οστεοκύτταρα.
- Άλατα (φωσφόρου και ασβεστίου), που τα κάνουν σκληρά.
- Άλλες ουσίες, που τους προσδίδουν ελαστικότητα.
Κάθε οστό καλύπτεται εξωτερικά από μια μεμβράνη, το περιόστεο. Τα κύτταρα του περιοστέου βοηθούν στην ανάπτυξη των οστών και στην επούλωσή τους, αν σπάσουν. Στο εσωτερικό των οστών υπάρχουν κοιλότητες· κάποιες από αυτές περιέχουν τον ερυθρό μυελό, που παράγει τα κύτταρα του αίματος.
Είναι εύκολο να νομίσει κανείς ότι το οστό είναι απλώς μια σκληρή, άψυχη πέτρα. Στην πραγματικότητα περιέχει ζωντανά κύτταρα (τα οστεοκύτταρα), τρέφεται, αναπτύσσεται και μπορεί να επουλωθεί μόνο του όταν σπάσει.
Τα είδη των οστών
Ανάλογα με τη μορφή τους, τα οστά διακρίνονται σε:
| Είδος οστού | Μορφή | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Μακρά | Επιμήκη, με το μήκος τους πολύ μεγαλύτερο από το πάχος | Μηριαίο, κνήμη, βραχιόνιο |
| Βραχέα | Κοντά, με μήκος και πλάτος περίπου ίδια | Σπόνδυλος, επιγονατίδα |
| Πλατιά | Πλατιά και λεπτά, σαν πλάκες | Μετωπιαίο, ανώνυμο, ωμοπλάτη |
Συνήθως τα οστά παίρνουν το όνομά τους ανάλογα με τη θέση τους στο σώμα (π.χ. μετωπιαίο επειδή βρίσκεται στο μέτωπο, μηριαίο επειδή βρίσκεται στον μηρό).
Οι αρθρώσεις 🔗
Τα οστά συνδέονται μεταξύ τους με τις αρθρώσεις. Οι αρθρώσεις διακρίνονται σε δύο κατηγορίες:
- Η διάρθρωση επιτρέπει τις κινήσεις των οστών που συμμετέχουν σε αυτή (π.χ. ο ώμος).
- Η συνάρθρωση δεν επιτρέπει καμία κίνηση (π.χ. η λεκάνη) ή επιτρέπει πολύ περιορισμένες κινήσεις (π.χ. στη σπονδυλική στήλη).
Πώς είναι φτιαγμένη μια διάρθρωση
Στη διάρθρωση τα οστά:
- Συγκρατούνται με τη βοήθεια των συνδέσμων.
- Περιβάλλονται από έναν σάκο, τον αρθρικό θύλακα.
- Κινούνται χωρίς να τρίβονται μεταξύ τους, χάρη στο αρθρικό υγρό που υπάρχει στην αρθρική κοιλότητα και δρα σαν «λιπαντικό».
- Έχουν τις επιφάνειες επαφής τους καλυμμένες από χόνδρο, τον αρθρικό χόνδρο.
Είναι από τις πιο συχνές παρανοήσεις. Ο σύνδεσμος ενώνει οστό με οστό μέσα στην άρθρωση. Ο τένοντας ενώνει μυ με οστό. Διαφορετική δουλειά, διαφορετικό όνομα.
Οι μύες 💪
Οι μύες έχουν την ικανότητα να συστέλλονται (να κονταίνουν και να σφίγγουν) και να χαλαρώνουν. Με την ικανότητά τους αυτή βοηθούν στις κινήσεις. Οι μύες διακρίνονται σε τρία είδη:
| Είδος μυ | Λειτουργεί με τη θέλησή μας; | Πού βρίσκεται |
|---|---|---|
| Σκελετικοί | Ναι | Προσφύονται στα οστά με τένοντες |
| Λείοι | Όχι | Στα τοιχώματα οργάνων, όπως το στομάχι και το έντερο |
| Καρδιακός | Όχι | Μόνο στην καρδιά |
Οι σκελετικοί μύες λειτουργούν με τη θέλησή μας. Διαθέτουν τένοντες με τους οποίους προσφύονται στα οστά.
Οι λείοι μύες λειτουργούν ανεξάρτητα από τη θέλησή μας. Εξυπηρετούν κινήσεις όπως, για παράδειγμα, τις κινήσεις των τοιχωμάτων του στομάχου και του εντέρου.
Ο καρδιακός μυς συναντάται μόνο στην καρδιά. Λειτουργεί και αυτός ανεξάρτητα από τη θέλησή μας, αλλά έχει διαφορετική δομή από αυτή των λείων μυών.
Πώς γίνεται η κίνηση
Οι σκελετικοί μύες συνήθως λειτουργούν κατά ζεύγη. Ανάλογα με την κίνηση, όταν ο ένας συστέλλεται, ο άλλος χαλαρώνει, με αποτέλεσμα να κινούν τα οστά.
Πάρε για παράδειγμα το πόδι. Δύο μύες, ας τους πούμε Α (μπροστά) και Β (πίσω), δουλεύουν αντίθετα ο ένας από τον άλλο:
- Για να γίνει η κάμψη (να λυγίσει το κάτω άκρο), συστέλλεται ο μυς Α και χαλαρώνει ο Β.
- Για να γίνει η έκταση (να τεντωθεί το κάτω άκρο), συστέλλεται ο μυς Β και χαλαρώνει ο Α.
Ένας μυς όταν συστέλλεται τραβάει το οστό προς το μέρος του. Δεν μπορεί όμως να το σπρώξει πίσω. Γι' αυτό ακριβώς χρειάζονται ζεύγη μυών: ο ένας φέρνει το οστό προς τη μία κατεύθυνση και ο άλλος το επαναφέρει.
Μυοσκελετικό σύστημα και υγεία 🍎
Διατροφή
Για την εξασφάλιση της υγείας του σκελετού και των μυών μας σημαντικό ρόλο παίζει μια ισορροπημένη διατροφή. Η διατροφή μας πρέπει να περιλαμβάνει ασβέστιο και βιταμίνη D. Τρόφιμα πλούσια σε βιταμίνη D είναι το γάλα, τα γαλακτοκομικά προϊόντα και τα αυγά. Βιταμίνη D μπορεί να συνθέσει και ο ίδιος ο οργανισμός μας από την αντίστοιχη προβιταμίνη, με τη βοήθεια της ηλιακής ακτινοβολίας.
Η βιταμίνη D είναι η μόνη βιταμίνη που το ίδιο μας το σώμα μπορεί να παρασκευάσει. Αρκεί το δέρμα να δεχτεί ηλιακή ακτινοβολία, και μια προβιταμίνη μετατρέπεται σε βιταμίνη D. Λίγη ώρα στον ήλιο βοηθά τα οστά μας.
Φυσική άσκηση
Όπως συμβαίνει και με τα υπόλοιπα συστήματα του οργανισμού μας, απαραίτητη για τη διατήρηση της καλής κατάστασης του μυοσκελετικού συστήματος είναι η φυσική άσκηση. Όταν ασκούμαστε τακτικά, οι μύες μας αποκτούν μεγαλύτερη αντοχή και λειτουργούν καλύτερα. Στην αντίθετη περίπτωση, οι μύες ατροφούν και οι αρθρώσεις γίνονται δύσκαμπτες.
Βλάβες του σκελετού 🩹
Μερικές φορές ο σκελετός μπορεί να υποστεί κάποια βλάβη:
- Κάταγμα είναι το σπάσιμο των οστών.
- Διάστρεμμα (στραμπούληγμα) είναι η κάκωση των ιστών μιας άρθρωσης (στον σύνδεσμο ή στον θύλακα), χωρίς την απομάκρυνση των αρθρούμενων οστών.
- Εξάρθρωση είναι η πιο σοβαρή βλάβη μιας άρθρωσης, κατά την οποία έχουμε και απομάκρυνση των αρθρούμενων οστών από τη θέση τους.
Και τα δύο αφορούν άρθρωση, γι' αυτό μπερδεύονται. Το κριτήριο είναι ένα: αν τα οστά έμειναν στη θέση τους, πρόκειται για διάστρεμμα· αν απομακρύνθηκαν, πρόκειται για εξάρθρωση, που είναι και η σοβαρότερη βλάβη. Και στις δύο περιπτώσεις, όπως και στο κάταγμα, χρειάζεται επίσκεψη σε ειδικό γιατρό.