Η στήριξη και η κίνηση στους μονοκύτταρους οργανισμούς 🦠
Όλοι οι οργανισμοί, από το μικροσκοπικό βακτήριο μέχρι τη φάλαινα, χρειάζονται δύο πράγματα: κάτι που να τους στηρίζει και να τους δίνει σχήμα, και έναν τρόπο να κινούνται. Εδώ θα δούμε πώς τα καταφέρνουν αυτά οι πιο απλοί οργανισμοί της φύσης — αυτοί που αποτελούνται από ένα μόνο κύτταρο.
Κίνηση και μετακίνηση: δύο λέξεις που δεν είναι ίδιες 🚶
Γνωρίζουμε ήδη ότι το ζωικό και το φυτικό κύτταρο έχουν διαφορές. Αντίστοιχες διαφορές υπάρχουν και ανάμεσα στους ζωικούς και στους φυτικούς οργανισμούς. Η πιο χαρακτηριστική από όλες έχει σχέση με την κίνηση.
- Στα φυτά η κίνηση δεν είναι εύκολο να παρατηρηθεί.
- Στα ζώα η κίνηση είναι χαρακτηριστική ιδιότητα: τα ζώα μπορούν και να κινούνται και να μετακινούνται.
Η δυνατότητα της μετακίνησης δεν είναι πολυτέλεια. Διευκολύνει τις προσπάθειες των ζώων για:
| Γιατί μετακινούνται τα ζώα | Παράδειγμα |
|---|---|
| Αναπαραγωγή | Να βρουν σύντροφο |
| Εξασφάλιση τροφής | Να κυνηγήσουν ή να ψάξουν τροφή |
| Αποφυγή των εχθρών | Να ξεφύγουν από έναν θηρευτή |
Κίνηση είναι οποιαδήποτε αλλαγή θέσης — ακόμα και ενός μόνο μέρους του σώματος. Όταν γυρίζεις το κεφάλι σου ή κουνάς το χέρι σου, κινείσαι αλλά δεν μετακινείσαι.
Μετακίνηση είναι η μεταφορά ολόκληρου του σώματος από ένα μέρος σε ένα άλλο. Κάθε οργανισμός που μετακινείται, κινείται· δεν ισχύει όμως το αντίστροφο.
Ζώα που κινούνται αλλά δεν μετακινούνται
Υπάρχουν και ζωικοί οργανισμοί, όπως η ύδρα, οι οποίοι ζουν προσκολλημένοι στον βυθό. Οι οργανισμοί αυτοί μπορούν να κινηθούν, αλλά δεν μπορούν να μετακινηθούν: η ύδρα κουνάει τα πλοκάμια της για να πιάσει την τροφή της, μένει όμως δεμένη στην ίδια θέση.
Αν σκεφτούμε μερικούς γνωστούς οργανισμούς, η εικόνα γίνεται καθαρή:
| Οργανισμός | Μετακινείται; |
|---|---|
| Άνθρωπος | Ναι |
| Πεύκο | Όχι |
| Γεωσκώληκας | Ναι |
| Φίδι | Ναι |
| Δελφίνι | Ναι |
| Μαργαρίτα | Όχι |
Φυτό ή ζώο; Σφουγγάρια και κοράλλια 🪸
Το σφουγγάρι που χρησιμοποιείς στο μπάνιο και τα κοσμήματα από κοράλλι μοιάζουν με φυτά — και όμως, οι σπόγγοι (σφουγγάρια) και τα κοράλλια είναι ζώα. Ζουν προσκολλημένα στον βυθό σε μόνιμη θέση και σχηματίζουν αποικίες.
Το σφουγγάρι που χρησιμοποιούμε για την προσωπική μας υγιεινή είναι στην πραγματικότητα ο σκελετός του ζώου, ο οποίος έχει υποστεί ειδική επεξεργασία. Τα κόκκινα ή άσπρα κοράλλια χρησιμοποιούνται κυρίως για την κατασκευή κοσμημάτων.
Εξαιτίας της υπεραλίευσής τους, αλλά και της μεγάλης ευαισθησίας τους στη ρύπανση, τα κοράλλια και οι σπόγγοι κινδυνεύουν να εξαφανιστούν.
Η στήριξη στους μονοκύτταρους οργανισμούς 🧱
Ένας οργανισμός που αποτελείται από ένα μόνο κύτταρο δεν έχει ούτε οστά ούτε ξύλωμα. Χρειάζεται όμως κάτι που να του δίνει σχήμα και να τον προστατεύει.
Ορισμένοι μονοκύτταροι οργανισμοί, όπως τα βακτήρια και οι μύκητες, διαθέτουν κυτταρικό τοίχωμα, που χρησιμεύει στη στήριξή τους.
Το κυτταρικό τοίχωμα των οργανισμών αυτών έχει διαφορετική χημική σύσταση από το κυτταρικό τοίχωμα του φυτικού κυττάρου, εξυπηρετεί όμως τον ίδιο σκοπό: τη στήριξη.
Μην μπερδεύεις το κυτταρικό τοίχωμα με την κυτταρική μεμβράνη — και μην υποθέσεις ότι όλα τα κυτταρικά τοιχώματα είναι φτιαγμένα από το ίδιο υλικό. Το τοίχωμα των βακτηρίων και των μυκήτων έχει άλλη χημική σύσταση από εκείνο των φυτών· η δουλειά του είναι η ίδια, το υλικό του όχι.
Πώς μετακινούνται οι μονοκύτταροι οργανισμοί 🌊
Οι μονοκύτταροι οργανισμοί μετακινούνται με τη βοήθεια διάφορων μηχανισμών: ψευδοπόδια, μαστίγια και βλεφαρίδες.
Ψευδοπόδια
Τα ψευδοπόδια είναι προσωρινές προεκβολές — δηλαδή προεξοχές που το κύτταρο φτιάχνει τη στιγμή που τις χρειάζεται και μετά τις μαζεύει. Το κύτταρο απλώνει ένα ψευδοπόδιο προς τη μεριά που θέλει να πάει και το υπόλοιπο σώμα του «ρέει» μέσα σε αυτό.
Με αυτόν τον τρόπο μετακινείται η αμοιβάδα, και γι' αυτό η κίνηση αυτή ονομάζεται αμοιβαδοειδής κίνηση.
Η αμοιβαδοειδής κίνηση δεν είναι αποκλειστικότητα της αμοιβάδας. Ο ίδιος τρόπος μετακίνησης παρατηρείται και σε άλλα κύτταρα — μεταξύ τους και κύτταρα του δικού μας σώματος, που «σέρνονται» έτσι για να φτάσουν εκεί που χρειάζονται.
Μαστίγια
Τα μαστίγια είναι μακριές προεκβολές που κινούνται σαν μαστίγιο και σπρώχνουν τον οργανισμό μέσα στο νερό. Με μαστίγιο μετακινείται η ευγλήνη (Euglena).
Βλεφαρίδες
Οι βλεφαρίδες είναι μικρές, κοντές προεκβολές σαν τρίχες, που καλύπτουν την επιφάνεια του κυττάρου. Πάλλονται όλες μαζί, συντονισμένα, σαν κουπιά, και έτσι κινούν τον οργανισμό. Με βλεφαρίδες μετακινείται το πρωτόζωο παραμήκιο (Paramecium).
| Μηχανισμός | Πώς μοιάζει | Οργανισμός |
|---|---|---|
| Ψευδοπόδια | Προσωρινές προεκβολές που απλώνονται και μαζεύονται | Αμοιβάδα |
| Μαστίγια | Λίγες, μακριές προεκβολές που χτυπούν σαν μαστίγιο | Ευγλήνη |
| Βλεφαρίδες | Πολλές, κοντές τρίχες που πάλλονται μαζί | Παραμήκιο |
Και τα δύο είναι προεκβολές που χτυπούν στο νερό, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα. Τα μαστίγια είναι λίγα και μακριά· οι βλεφαρίδες είναι πολλές και κοντές και καλύπτουν όλη την επιφάνεια του κυττάρου. Και τα δύο διαφέρουν από τα ψευδοπόδια, που δεν είναι μόνιμα: εμφανίζονται και εξαφανίζονται.