Διάσπαση, απορρόφηση και αποβολή ουσιών 🍽️
Η τροφή που τρώμε περιέχει διάφορες θρεπτικές ουσίες. Ο οργανισμός μας όμως δεν μπορεί να τις χρησιμοποιήσει έτσι όπως είναι: πρέπει πρώτα να τις διασπάσει σε απλούστερες. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται πέψη και ξεκινά από την πρώτη κιόλας μπουκιά.
Το πρώτο βήμα είναι μηχανικό: να τεμαχιστεί η τροφή σε μικρά κομμάτια. Γι' αυτό η πέψη αρχίζει στη στοματική κοιλότητα.
Η πέψη ξεκινά στο στόμα 👄
Στο στόμα συνεργάζονται τρεις «παίκτες»:
- Τα δόντια μασούν και τεμαχίζουν την τροφή.
- Η γλώσσα, ένα ευκίνητο μυώδες όργανο, βοηθά στη μάσηση ανακατεύοντας την τροφή. Είναι επίσης το αισθητήριο όργανο της γεύσης.
- Το σάλιο αναμειγνύεται με την τροφή. Περιέχει ένζυμα, όπως η αμυλάση, που βοηθούν στη διάσπαση του αμύλου.
Έτσι σχηματίζεται τελικά ο βλωμός, δηλαδή η μπουκιά έτοιμη για κατάποση.
Όταν στενοχωριόμαστε, μπορεί να αλλάξει η λειτουργία ορισμένων αδένων μας — ανάμεσά τους και οι σιελογόνοι αδένες. Αν ανασταλεί η παραγωγή αμυλάσης, το άμυλο δεν διασπάται σε γλυκά σάκχαρα. Έτσι τροφές πλούσιες σε άμυλο, όπως το ψωμί, που κανονικά θα είχαν γλυκιά γεύση, μπορεί να μας φανούν πικρές. Η μεταφορική έκφραση αποδεικνύεται σχεδόν κυριολεξία!
Οι τύποι των δοντιών και ο ρόλος τους 🦷
Δεν έχουν όλα τα δόντια το ίδιο σχήμα, γιατί δεν κάνουν την ίδια δουλειά.
| Τύπος δοντιού | Σχήμα | Ρόλος στη μάσηση |
|---|---|---|
| Τομείς | Κοφτεροί, σαν λεπίδα | Κόβουν την τροφή σε σχετικά μεγάλα κομμάτια |
| Κυνόδοντες | Μυτεροί | Σχίζουν την τροφή |
| Προγόμφιοι | Πλατιά μασητική επιφάνεια | Αλέθουν την τροφή |
| Γομφίοι | Πλατιά μασητική επιφάνεια | Αλέθουν την τροφή |
Οι τελευταίοι γομφίοι ονομάζονται φρονιμίτες ή σωφρονιστήρες.
Στη ζωή του ο άνθρωπος αποκτά δύο σειρές δοντιών: τα νεογιλά («τα παιδικά») και τα μόνιμα.
- Τα νεογιλά είναι 20 (δέκα σε κάθε γνάθο) και μικρότερα από τα μόνιμα. Σε κάθε πλευρά της γνάθου, από το κέντρο προς τα πίσω, υπάρχουν 2 τομείς, 1 κυνόδοντας και 2 γομφίοι. Εμφανίζονται από τον 6ο μήνα μέχρι συνήθως το 2ο έτος.
- Γύρω στο 6ο έτος «ανατέλλουν» τα μόνιμα δόντια και αντικαθιστούν τα νεογιλά. Τα μόνιμα είναι 32 (16 σε κάθε γνάθο): σε κάθε πλευρά της γνάθου 2 τομείς, 1 κυνόδοντας, 2 προγόμφιοι και 3 γομφίοι.
Από το στόμα στο στομάχι 🚶
Μετά τη στοματική κοιλότητα, ο βλωμός περνά στον φάρυγγα και κατόπιν στον οισοφάγο. Ο οισοφάγος δεν αφήνει την τροφή να πέσει μόνη της: την προωθεί με περισταλτικές κινήσεις προς το στομάχι.
Στο στομάχι η τροφή αναδεύεται και αναμειγνύεται με το γαστρικό υγρό. Έτσι ο βλωμός μετατρέπεται σε χυλό, ένα παχύρρευστο μείγμα.
Το γαστρικό υγρό περιέχει δύο βασικά συστατικά:
- Ένζυμα, που βοηθούν στη διάσπαση των πρωτεϊνών.
- Υδροχλωρικό οξύ, που βοηθά κι αυτό στη διάσπαση των πρωτεϊνών και επιπλέον καταστρέφει τους μικροοργανισμούς που περιέχονται στην τροφή μας.
Πολλοί νομίζουν ότι το στομάχι «χωνεύει» όλη την τροφή. Δεν είναι έτσι: στο στομάχι μόνο ξεκινά η διάσπαση των πρωτεϊνών. Η πέψη ολοκληρώνεται στο λεπτό έντερο, όπου διασπώνται και τα λίπη και τελειώνει η διάσπαση πρωτεϊνών και υδατανθράκων.
Η ολοκλήρωση της πέψης και η απορρόφηση στο λεπτό έντερο 🌿
Η πέψη ολοκληρώνεται στο λεπτό έντερο, με τη βοήθεια του παγκρεατικού υγρού που παράγει το πάγκρεας. Στη διάσπαση των λιπών συμβάλλει και η χολή, η οποία παράγεται στο συκώτι.
Στο λεπτό έντερο γίνεται και η απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών. Το εσωτερικό του τοίχωμα δεν είναι λείο: έχει χιλιάδες μικροσκοπικές αναδιπλώσεις, τις εντερικές λάχνες.
Από τις εντερικές λάχνες οι θρεπτικές ουσίες περνούν στην κυκλοφορία του αίματος, ώστε να οδηγηθούν σε όλα τα μέρη του οργανισμού μας. Εδώ ακριβώς το πεπτικό σύστημα «δίνει τα χέρια» με το κυκλοφορικό.
Οι αναδιπλώσεις και οι λάχνες αυξάνουν πάρα πολύ την επιφάνεια του λεπτού εντέρου. Έτσι, μέσα σε έναν σωλήνα μήκους περίπου 6 μέτρων, οι θρεπτικές ουσίες βρίσκουν τεράστια επιφάνεια για να περάσουν στο αίμα — πολύ περισσότερη απ' όση θα έδινε ένα λείο τοίχωμα.
Η αποβολή των άχρηστων ουσιών 🚽
Δεν διασπώνται και δεν απορροφώνται όλα. Συστατικά όπως οι φυτικές ίνες, που αποτελούνται από κυτταρίνη, περνούν στο παχύ έντερο.
Εκεί συμβαίνουν δύο πράγματα:
- Απορροφάται ένα μεγάλο μέρος του νερού.
- Από τις άχρηστες ουσίες σχηματίζονται τα κόπρανα.
Τα κόπρανα αποβάλλονται τελικά από τον πρωκτό. Έτσι κλείνει ο κύκλος: διάσπαση, απορρόφηση, αποβολή.
Το ότι δεν χωνεύονται δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζονται. Οι φυτικές ίνες βοηθούν το έντερο να λειτουργεί σωστά και είναι απαραίτητες για τη διατήρηση της υγείας μας. Γι' αυτό τα φρούτα, τα λαχανικά και τα όσπρια δεν λείπουν ποτέ από μια ισορροπημένη διατροφή.
Η πορεία της τροφής με μια ματιά 🗺️
| Όργανο | Τι συμβαίνει εκεί |
|---|---|
| Στοματική κοιλότητα | Μάσηση, ανάμειξη με σάλιο, έναρξη διάσπασης υδατανθράκων, σχηματισμός βλωμού |
| Φάρυγγας | Κατάποση — η τροφή περνά από το στόμα προς τον οισοφάγο |
| Οισοφάγος | Προώθηση του βλωμού στο στομάχι με περισταλτικές κινήσεις |
| Στομάχι | Ανάδευση, ανάμειξη με γαστρικό υγρό, έναρξη διάσπασης πρωτεϊνών, σχηματισμός χυλού |
| Λεπτό έντερο | Διάσπαση λιπών, ολοκλήρωση της πέψης, απορρόφηση θρεπτικών ουσιών από τις λάχνες |
| Παχύ έντερο | Απορρόφηση νερού, σχηματισμός κοπράνων |
| Πρωκτός | Αποβολή των κοπράνων |