Η πρόσληψη ουσιών και η πέψη στον άνθρωπο 🍽️
Οι θρεπτικές ουσίες της τροφής 🥦
Η τροφή μας περιέχει θρεπτικές ουσίες, όπως πρωτεΐνες, υδατάνθρακες (σάκχαρα), λίπη, βιταμίνες, ορισμένα άλατα μετάλλων και νερό. Ο οργανισμός μας χρησιμοποιεί τις ουσίες αυτές για να εξασφαλίζει ενέργεια, να αναπτύσσεται, να διατηρεί τη δομή του, να εκτελεί φυσιολογικά τις λειτουργίες του και να παραμένει υγιής.
Μπορούμε άραγε να πάρουμε όλες τις θρεπτικές ουσίες τρώγοντας ένα μόνο είδος τροφής, για παράδειγμα τηγανητές πατάτες; Όχι. Οι τροφές δεν περιέχουν σε ίσες ποσότητες όλες τις θρεπτικές ουσίες: άλλες είναι πλούσιες σε πρωτεΐνες, άλλες σε λίπη και άλλες σε υδατάνθρακες. Γι' αυτό πρέπει καθημερινά να καταναλώνουμε ποικιλία τροφών, δηλαδή να έχουμε μια ισορροπημένη διατροφή.
Τι κάνει η κάθε θρεπτική ουσία
| Θρεπτική ουσία | Τι προσφέρει στον οργανισμό |
|---|---|
| Πρωτεΐνες | Χρησιμοποιούνται κυρίως για τη δημιουργία νέων κυττάρων και για την επιτάχυνση των αντιδράσεων του μεταβολισμού. |
| Υδατάνθρακες | Από τη διάσπασή τους ο οργανισμός εξασφαλίζει ενέργεια. Η γλυκόζη είναι απλός υδατάνθρακας· πιο πολύπλοκοι, όπως το άμυλο, δημιουργούνται από πολλά μόρια γλυκόζης. |
| Λίπη | Περικλείουν μεγαλύτερα ποσά ενέργειας απ' ό,τι οι υδατάνθρακες και χρησιμοποιούνται και ως αποθήκες ενέργειας. |
| Βιταμίνες και μέταλλα | Χρειαζόμαστε πολύ μικρές ποσότητες, όμως η έλλειψή τους μπορεί να προκαλέσει σοβαρές βλάβες στην υγεία. |
Οι βιταμίνες και τα μέταλλα δεν μας δίνουν ενέργεια και τα χρειαζόμαστε σε ελάχιστες ποσότητες. Αυτό όμως δεν τα κάνει λιγότερο απαραίτητα: αν λείψουν, εμφανίζονται αρρώστιες όπως το σκορβούτο ή η αναιμία.
Πόση τροφή χρειαζόμαστε 🔥
Η ποσότητα της τροφής που χρειάζεται καθημερινά ο ανθρώπινος οργανισμός εξαρτάται από διάφορους παράγοντες, όπως το φύλο, η ηλικία ή οι δραστηριότητές του. Ακόμα και όταν κοιμόμαστε χρειαζόμαστε ενέργεια, ώστε η καρδιά μας να συνεχίσει να χτυπά, να αναπνέουμε και να διατηρείται η θερμοκρασία μας σταθερή.
Όταν προσλαμβάνουμε περισσότερη τροφή από όση μας είναι απαραίτητη, ο οργανισμός αποθηκεύει την περίσσεια της ενέργειας δημιουργώντας λίπος. Αν αυτό γίνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, το αποτέλεσμα είναι να παχύνουμε.
Ο οργανισμός σου δεν σταματά ποτέ να «καίει» ενέργεια. Ακόμα και ακίνητος στο κρεβάτι, ξοδεύεις ενέργεια για να χτυπά η καρδιά σου, να κινούνται οι πνεύμονες και να μένει το σώμα σου ζεστό.
Βιταμίνες και μέταλλα: πού τα βρίσκουμε και τι προκαλεί η έλλειψή τους 🥕
| Ουσία | Τροφές | Πού τη χρειαζόμαστε | Τι προκαλεί η έλλειψή της |
|---|---|---|---|
| Βιταμίνη Α | Καρότα, γάλα, αυγά, συκώτι | Ενισχύει την όραση και συντελεί στην καλή λειτουργία του δέρματος | Ξηροδερμία, προβλήματα στην όραση στο σκοτάδι |
| Βιταμίνη Β1 (θειαμίνη) | Κρέας, αυγά, αναποφλοίωτα δημητριακά, όσπρια | Καλή λειτουργία του νευρικού συστήματος, ανάπτυξη του οργανισμού | Επιβράδυνση της ανάπτυξης, διαταραχές του νευρικού συστήματος (μπέρι μπέρι) |
| Βιταμίνη C (ασκορβικό οξύ) | Εσπεριδοειδή, πράσινα λαχανικά, ντομάτες | Ενισχύει την άμυνα του οργανισμού, βοηθά στην απορρόφηση σιδήρου και ασβεστίου | Αδυναμία επούλωσης τραυμάτων, αιμορραγία στα ούλα (σκορβούτο) |
| Βιταμίνη D | Συκώτι ψαριού, ιχθυέλαια, γάλα, αυγά | Βοηθάει στην απορρόφηση του ασβεστίου | Ραχίτιδα, παραμόρφωση της σπονδυλικής στήλης και των κάτω άκρων |
| Ασβέστιο (Ca) | Γαλακτοκομικά, κρόκος αυγού, πράσινα λαχανικά | Συστατικό οστών και δοντιών· απαραίτητο για την πήξη του αίματος και για το νευρικό και μυϊκό σύστημα | Προβλήματα στα δόντια, στα οστά και στο νευρικό σύστημα |
| Σίδηρος (Fe) | Συκώτι, κρέας, δημητριακά | Συστατικό της αιμοσφαιρίνης, απαραίτητος για τη μεταφορά οξυγόνου | Αναιμίες |
| Φθόριο (F) | Πόσιμο νερό, ψάρια, τσάι | Αυξάνει τη σκληρότητα των οστών και των δοντιών | Τερηδόνα |
Το πεπτικό σύστημα του ανθρώπου 🫀
Το πεπτικό σύστημα του ανθρώπου αποτελείται από:
- έναν ανοιχτό σωλήνα που ονομάζεται πεπτικός (ή γαστρεντερικός) σωλήνας και περιλαμβάνει τη στοματική κοιλότητα, τον φάρυγγα, τον οισοφάγο, το στομάχι, το λεπτό έντερο και το παχύ έντερο, καταλήγοντας στον πρωκτό
- τους προσαρτημένους αδένες: τους σιελογόνους αδένες, το συκώτι και το πάγκρεας
Οι προσαρτημένοι αδένες ανήκουν στο πεπτικό σύστημα, όμως η τροφή δεν περνά ποτέ μέσα από αυτούς. Στέλνουν μόνο τα υγρά τους (σάλιο, χολή, παγκρεατικό υγρό) μέσα στον πεπτικό σωλήνα.
Η πορεία της τροφής, βήμα βήμα 🔄
- Η τροφή εισέρχεται στη στοματική κοιλότητα, όπου με τη βοήθεια των δοντιών, της γλώσσας και του σάλιου γίνεται η μάσηση και ξεκινά η διάσπαση των υδατανθράκων (δημιουργία βλωμού).
- Με την κατάποση η τροφή περνά από το στόμα στον φάρυγγα και στη συνέχεια στον οισοφάγο.
- Οι κινήσεις του οισοφάγου οδηγούν την τροφή στο στομάχι, όπου αναμειγνύεται με το γαστρικό υγρό και ξεκινά η διάσπαση των πρωτεϊνών.
- Από το στομάχι η τροφή περνά στο πρώτο τμήμα του λεπτού εντέρου, το δωδεκαδάκτυλο.
- Στο λεπτό έντερο διασπώνται τα λίπη, ολοκληρώνεται η διάσπαση των πρωτεϊνών και των υδατανθράκων και τα θρεπτικά συστατικά απορροφώνται από τις εντερικές λάχνες.
- Στο παχύ έντερο απορροφάται νερό και από τις άχρηστες ουσίες σχηματίζονται τα κόπρανα, που αποβάλλονται από τον πρωκτό.
Η πέψη ξεκινά στο στόμα 👄
Για να μπορέσει ο οργανισμός μας να χρησιμοποιήσει τις θρεπτικές ουσίες, πρέπει πρώτα να τις διασπάσει σε απλούστερες. Το πρώτο βήμα είναι να τεμαχίσει την τροφή σε μικρά κομμάτια. Έτσι, η πέψη αρχίζει στη στοματική κοιλότητα.
Τα δόντια μασούν και τεμαχίζουν την τροφή. Στη μάσηση βοηθά και η γλώσσα, ένα ευκίνητο μυώδες όργανο που είναι και το αισθητήριο της γεύσης. Η τροφή ανακατεύεται με το σάλιο, το οποίο περιέχει ένζυμα όπως η αμυλάση, που βοηθά στη διάσπαση του αμύλου. Έτσι σχηματίζεται τελικά ο βλωμός.
Οι τύποι των δοντιών
| Δόντια | Ρόλος στη μάσηση |
|---|---|
| Τομείς | Κόβουν την τροφή σε σχετικά μεγάλα κομμάτια |
| Κυνόδοντες | Είναι μυτεροί και χρησιμεύουν στο σχίσιμο της τροφής |
| Προγόμφιοι και γομφίοι | Έχουν πλατιά μασητική επιφάνεια και αλέθουν την τροφή |
Οι τελευταίοι γομφίοι ονομάζονται φρονιμίτες ή σωφρονιστήρες.
Νεογιλά και μόνιμα δόντια
Στην πορεία της ζωής του ένα άτομο αποκτά δύο κατηγορίες δοντιών: τα νεογιλά και τα μόνιμα.
- Τα νεογιλά είναι 20 (δέκα σε κάθε γνάθο) και μικρότερα από τα μόνιμα. Σε κάθε πλευρά της γνάθου, από το κέντρο προς τα πίσω, υπάρχουν 2 τομείς, 1 κυνόδοντας και 2 γομφίοι. Εμφανίζονται από τον 6ο μήνα της ζωής μέχρι συνήθως το 2ο έτος.
- Γύρω στο 6ο έτος «ανατέλλουν» τα μόνιμα δόντια, για να αντικαταστήσουν τα νεογιλά. Τα μόνιμα είναι 32 (16 σε κάθε γνάθο): σε κάθε πλευρά της γνάθου, από τη μέση προς τα πίσω, 2 τομείς, 1 κυνόδοντας, 2 προγόμφιοι και 3 γομφίοι.
Από το στομάχι στο έντερο 🧪
Μετά τη στοματική κοιλότητα, ο βλωμός περνά στον φάρυγγα και κατόπιν στον οισοφάγο, ο οποίος με περισταλτικές κινήσεις τον προωθεί στο στομάχι. Εκεί αναδεύεται, αναμειγνύεται με το γαστρικό υγρό και γίνεται χυλός.
Το γαστρικό υγρό περιέχει ένζυμα και υδροχλωρικό οξύ, που βοηθούν στη διάσπαση των πρωτεϊνών. Επιπλέον, το υδροχλωρικό οξύ καταστρέφει τους μικροοργανισμούς που περιέχονται στην τροφή μας.
Το υδροχλωρικό οξύ του στομαχιού δεν βοηθά μόνο στην πέψη των πρωτεϊνών: λειτουργεί και σαν απολυμαντικό, σκοτώνοντας πολλούς μικροοργανισμούς που καταπίνουμε μαζί με την τροφή.
Ολοκλήρωση της πέψης και απορρόφηση ✨
Η πέψη ολοκληρώνεται στο λεπτό έντερο με τη βοήθεια του παγκρεατικού υγρού. Στη διάσπαση των λιπών συμβάλλει και η χολή, η οποία παράγεται στο συκώτι.
Στο λεπτό έντερο γίνεται και η απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών, με τη βοήθεια αναδιπλώσεων του εσωτερικού τοιχώματος του εντέρου, των εντερικών λαχνών. Από τις εντερικές λάχνες οι θρεπτικές ουσίες περνούν στην κυκλοφορία του αίματος, για να οδηγηθούν σε όλα τα μέρη του οργανισμού μας.
Συστατικά που δεν διασπώνται και δεν απορροφώνται, όπως οι φυτικές ίνες που αποτελούνται από κυτταρίνη, περνούν στο παχύ έντερο. Εκεί απορροφάται ένα μεγάλο μέρος του νερού και σχηματίζονται τα κόπρανα, τα οποία στη συνέχεια αποβάλλονται από τον πρωκτό.
Πέψη είναι η διάσπαση της τροφής σε απλούστερες ουσίες. Απορρόφηση είναι το πέρασμα αυτών των ουσιών από το έντερο στο αίμα. Η απορρόφηση των θρεπτικών ουσιών γίνεται στο λεπτό έντερο· στο παχύ έντερο απορροφάται κυρίως νερό.
Λέμε «με πίκρανες» σε κάποιον που μας στενοχώρησε — και αυτό μπορεί να είναι κυριολεξία. Η αμυλάση του σάλιου διασπά το άμυλο σε απλούστερα σάκχαρα, που δίνουν γλυκιά γεύση. Όταν στενοχωριόμαστε, η λειτουργία των σιελογόνων αδένων μπορεί να μεταβληθεί και να ανασταλεί η παραγωγή αμυλάσης. Τότε τροφές πλούσιες σε άμυλο, όπως το ψωμί, μπορεί να μας φανούν πικρές.
Διατροφή και υγεία 🥗
Η μεσογειακή δίαιτα, δηλαδή η ελληνική παραδοσιακή διατροφή, περιλαμβάνει κυρίως ελαιόλαδο, ψάρια, όσπρια, πολλά φρούτα και λαχανικά. Με τη διατροφή αυτή ο οργανισμός μας εξασφαλίζει όλες τις θρεπτικές ουσίες, καθώς και τις φυτικές ίνες που είναι απαραίτητες για τη διατήρηση της υγείας μας.
Αντίθετα, διατροφή φτωχή σε φυτικές ίνες, που βασίζεται στη συχνή κατανάλωση κόκκινου κρέατος (μοσχάρι, αρνί, χοιρινό) και ζωικού λίπους, προκαλεί διαταραχές στην υγεία μας. Επιπλέον, αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιοπαθειών και καρκίνου του εντέρου.
Οι επιστήμονες έχουν διαμορφώσει και μια διατροφική πυραμίδα, που δείχνει την ποσότητα και τη συχνότητα με την οποία πρέπει να καταναλώνει ένας μέσος άνθρωπος τις διάφορες τροφές για να παραμένει υγιής.
Η φροντίδα των δοντιών 🦷
Σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της υγείας μας παίζει η καλή μάσηση της τροφής. Τα δόντια βοηθούν στη μάσηση, αλλά και στην ομιλία και στην αισθητική εμφάνιση, γι' αυτό είναι σημαντικό να τα φροντίζουμε.
Η καταστροφή των δοντιών προκαλείται από μικροοργανισμούς που ζουν στο στόμα μας. Οι μικροοργανισμοί αυτοί τρέφονται με σάκχαρα που παραμένουν ανάμεσα στα δόντια μας μετά από κάθε γεύμα και αποβάλλουν οξέα. Τα οξέα καταστρέφουν την αδαμαντίνη και στη συνέχεια την οδοντίνη, και έτσι προκαλείται τερηδόνα. Τα οξέα μπορούν να καταστρέψουν και τα ούλα, προκαλώντας ουλίτιδα.
Μερικές συμβουλές για γερά δόντια:
- Πλένουμε σχολαστικά τα δόντια μας μετά από κάθε γεύμα (τουλάχιστον δύο φορές την ημέρα).
- Αποφεύγουμε τα γλυκά και τα αναψυκτικά ανάμεσα στα γεύματα.
- Αντικαθιστούμε την οδοντόβουρτσά μας όταν καταστρέφεται (περίπου κάθε 4-6 μήνες).
- Επισκεπτόμαστε τακτικά τον οδοντίατρο (κάθε 6 μήνες).
Η τερηδόνα δεν τη «φτιάχνει» η ζάχαρη απευθείας. Τη φτιάχνουν τα οξέα που παράγουν οι μικροοργανισμοί του στόματος τρώγοντας τα σάκχαρα που μένουν στα δόντια. Γι' αυτό το βούρτσισμα μετά το γλυκό είναι τόσο αποτελεσματικό: απομακρύνει την τροφή τους.