Τρόπος ζωής και ασθένειες 🚬
Ο άνθρωπος, ανακαλύπτοντας τη μικροβιακή φύση πολλών ασθενειών, κατάφερε να τις ελέγξει και ορισμένες μάλιστα να τις εξαφανίσει σχεδόν εντελώς. Δεν κατάφερε όμως ακόμα να προστατευτεί από ασθένειες που σχετίζονται κυρίως με τη δική του συμπεριφορά και τις συνήθειές του: την κατανάλωση ουσιών που προκαλούν εθισμό (εξαρτησιογόνες ουσίες — για παράδειγμα καπνός, οινοπνευματώδη ποτά, ναρκωτικά), την έλλειψη άσκησης, την κακή διατροφή και άλλες ανθυγιεινές συνήθειες.
Πώς οι εξαρτησιογόνες ουσίες επηρεάζουν τον οργανισμό
Οι εξαρτησιογόνες ουσίες διαταράσσουν την ομοιόσταση του οργανισμού, επηρεάζοντας πρωτίστως τη λειτουργία του νευρικού συστήματος. Όταν εισέλθουν στον οργανισμό, μεταβάλλουν τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος συμπεριφέρεται, σκέφτεται ή αισθάνεται· επηρεάζουν δηλαδή τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική του κατάσταση.
Όταν ένα άτομο χρησιμοποιεί επανειλημμένα μια εξαρτησιογόνα ουσία, τα αποτελέσματά της μειώνονται σταδιακά, με αποτέλεσμα ο χρήστης να αναγκάζεται να αυξάνει τις δόσεις για να πετύχει το ίδιο αποτέλεσμα.
Η σταδιακή μείωση των αποτελεσμάτων μιας ουσίας δεν σημαίνει ότι ο οργανισμός «τη συνηθίζει» με ακίνδυνο τρόπο. Αντίθετα, οδηγεί τον χρήστη να παίρνει όλο και μεγαλύτερες δόσεις, επιβαρύνοντας περισσότερο τον οργανισμό — αυτός είναι ένας από τους μηχανισμούς που οδηγούν στον εθισμό.
Ο εθισμός και οι μορφές εξάρτησης
Η παρατεταμένη χρήση μιας εξαρτησιογόνας ουσίας οδηγεί αργά ή γρήγορα στον εθισμό, δηλαδή σε μια ψυχοσωματική κατάσταση που δημιουργεί μια όλο και λιγότερο ελεγχόμενη επιθυμία να χρησιμοποιήσει ο χρήστης την ουσία αυτή. Γι' αυτό είναι δύσκολο για τους ανθρώπους που χρησιμοποιούν εξαρτησιογόνες ουσίες να ελέγξουν την επιθυμία να τις ξαναχρησιμοποιήσουν.
Ο εθισμός εκδηλώνεται με δύο μορφές εξάρτησης, οι οποίες συχνά συνυπάρχουν:
| Μορφή εξάρτησης | Τι συμβαίνει |
|---|---|
| Ψυχική εξάρτηση | Ο άνθρωπος αισθάνεται έντονη επιθυμία να επαναλάβει τη χρήση μιας εξαρτησιογόνας ουσίας, σε μικρότερα ή μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα, για να μπορέσει να μετριάσει τη δυσφορία και το άγχος που αισθάνεται. |
| Σωματική εξάρτηση | Όταν ο χρήστης σταματήσει τη χρήση της ουσίας, εμφανίζει συμπτώματα αντίθετα από τα αποτελέσματα που προκαλεί η ίδια η ουσία. |
Για παράδειγμα, αν ένα άτομο είναι εθισμένο στην καφεΐνη (διεγερτική ουσία), όταν σταματήσει τη χρήση της θα αισθάνεται υπνηλία — δηλαδή ακριβώς το αντίθετο από όσα προκαλεί η ουσία όσο τη χρησιμοποιεί.
Στις σοβαρότερες περιπτώσεις σωματικής εξάρτησης προκαλείται σύνδρομο στέρησης, μια οργανική και μερικές φορές θανατηφόρα διαταραχή, η οποία χαρακτηρίζεται από έντονες σωματικές μεταβολές (καρδιακές, αναπνευστικές, ενδοκρινολογικές κ.ά. δυσλειτουργίες).
Δεν πρόκειται απλώς για δυσάρεστη αίσθηση: σε σοβαρές περιπτώσεις το σύνδρομο στέρησης προκαλεί τόσο έντονες μεταβολές στην καρδιακή, αναπνευστική και ενδοκρινική λειτουργία, ώστε μπορεί να αποβεί θανατηφόρο.
Συχνά η ψυχική και η σωματική εξάρτηση συνυπάρχουν και προκαλούν πολύπλοκα συμπτώματα, όπως δυσφορία, ένταση και πόνο, τα οποία είναι δύσκολο να αντιμετωπιστούν. Τότε ο χρήστης αναγκάζεται να ξαναπάρει την ουσία, για να μειώσει τις αρνητικές επιδράσεις που προκαλεί η αποχή του από αυτήν.
Αν ο χρήστης σταματήσει να κάνει χρήση της εξαρτησιογόνας ουσίας, σταδιακά ο οργανισμός αναπροσαρμόζεται. Αυτό σημαίνει ότι είναι δυνατόν να καταπολεμηθεί ο εθισμός, μόνο που ο χρήστης μπορεί να βιώσει δυσάρεστες καταστάσεις κατά τη διάρκεια της περιόδου που θα εμφανίζονται τα συμπτώματα της στέρησης.
Κάπνισμα και οινοπνευματώδη ποτά
Τα προβλήματα που δημιουργούν οι εξαρτησιογόνες ουσίες δεν περιορίζονται στην εξάρτηση και στο σύνδρομο στέρησης. Το κάπνισμα και η κατάχρηση οινοπνευματωδών ποτών έχουν ενοχοποιηθεί για διάφορα προβλήματα υγείας, πολλά από τα οποία εμφανίζονται αργότερα στη ζωή ενός ανθρώπου.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει χαρακτηριστικά ότι «τα νοσήματα που συνδέονται με το κάπνισμα αποτελούν την κυριότερη αιτία για την κακή υγεία στις περισσότερες χώρες του κόσμου. Ο έλεγχος του καπνίσματος θα μπορούσε να συντελέσει ουσιαστικά σε μια καλύτερη και μακρύτερη ζωή περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη ενέργεια στον τομέα της προληπτικής ιατρικής» και ότι «ο καπνός είναι ουσία που προκαλεί εξάρτηση και βλάβη της υγείας και, επειδή είναι πολύ διαδεδομένος, αποτελεί το σημαντικότερο πρόβλημα δημόσιας υγείας στις περισσότερες χώρες του κόσμου».
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δεν μιλά μόνο για μία ασθένεια αλλά για ένα σύνολο νοσημάτων που συνδέονται με το κάπνισμα, και τα χαρακτηρίζει ως την κυριότερη αιτία κακής υγείας στις περισσότερες χώρες του κόσμου — όχι απλώς ένα ανάμεσα σε πολλά προβλήματα δημόσιας υγείας.
Εξαρτησιογόνες ουσίες και αθλητισμός
Ένας αυξανόμενος αριθμός ανθρώπων χρησιμοποιεί σήμερα ουσίες επικίνδυνες για τον οργανισμό, απλώς για λόγους αισθητικής, όπως για την αύξηση των μυών. Οι πιο κοινές ουσίες που χρησιμοποιούνται σήμερα για τους λόγους αυτούς είναι οι αμφεταμίνες, η κορτιζόνη και τα αναβολικά στεροειδή.
Η παρατεταμένη χρήση τέτοιων ουσιών οδηγεί στον εθισμό, και οι σωματικές επιπτώσεις είναι πολλές φορές ανεπανόρθωτες.
Ένα γνωστό παράδειγμα είναι αυτό του πρωταθλητή της ποδηλασίας Τ. Σίμσον (T. Simpson), ο οποίος πέθανε το 1967, κατά τη διάρκεια του Γύρου της Γαλλίας, λόγω συνδυασμού κόπωσης, αλκοόλ και χρήσης αμφεταμινών.