Ανάπτυξη του Εμβρύου και Τοκετός 👶
Αυλάκωση και Εμφύτευση
Αυλάκωση: το ζυγωτό γίνεται μορίδιο
Περίπου 30 ώρες μετά τη γονιμοποίηση, το ζυγωτό αρχίζει να διαιρείται μιτωτικά. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται αυλάκωση. Κάθε μιτωτική διαίρεση δίνει θυγατρικά κύτταρα με το μισό μέγεθος του αρχικού, οπότε το συνολικό συσσωμάτωμα κυττάρων που προκύπτει —το μορίδιο— διατηρεί περίπου το ίδιο μέγεθος με το αρχικό ζυγωτό.
Η αυλάκωση δεν αυξάνει το μέγεθος του εμβρύου. Οι διαιρέσεις πολλαπλασιάζουν τον αριθμό των κυττάρων, αλλά κάθε νέο κύτταρο είναι μικρότερο — γι' αυτό το μορίδιο έχει σχεδόν το ίδιο μέγεθος με το αρχικό ζυγωτό, όχι μεγαλύτερο.
Το μορίδιο μετακινείται προς τη μήτρα με τη βοήθεια των βλεφαρίδων του κροσσωτού επιθηλίου των σαλπίγγων και φτάνει εκεί μεταξύ της 3ης και της 5ης ημέρας. Καθώς τα κύτταρά του πολλαπλασιάζονται, τοποθετούνται κυρίως προς την περιφέρεια και σχηματίζουν μια κοίλη σφαίρα, το βλαστίδιο (στην κλασική ορολογία αναφέρεται και ως γαστρίδιο). Η εξωτερική στιβάδα κυττάρων του βλαστιδίου σχηματίζει τον τροφοβλάστη, ενώ μια ομάδα κυττάρων στο εσωτερικό του θα δώσει το έμβρυο και τις εξωεμβρυϊκές μεμβράνες.
Εμφύτευση: το βλαστίδιο προσκολλάται στη μήτρα
Μεταξύ της 5ης και της 7ης ημέρας από τη γονιμοποίηση, το βλαστίδιο προσκολλάται στο ενδομήτριο, το οποίο έχει ήδη προετοιμαστεί κατάλληλα. Τα κύτταρα του τροφοβλάστη που βρίσκονται σε επαφή με το ενδομήτριο εκκρίνουν πρωτεολυτικά ένζυμα και εισχωρούν μέσα σε αυτό, σχηματίζοντας προεκβολές. Αυτές θα σχηματίσουν στη συνέχεια μια μεμβράνη, το χόριο.
Κατά την εισχώρηση αυτή καταστρέφονται ορισμένα τριχοειδή αγγεία του ενδομητρίου, και το αίμα που προέρχεται από αυτά διαποτίζει το βλαστίδιο, παρέχοντάς του τα πρώτα θρεπτικά συστατικά. Από τη στιγμή της εμφύτευσης —δηλαδή της πλήρους προσκόλλησης του εμβρύου στο ενδομήτριο— αρχίζει η κύηση.
Ο τροφοβλάστης εκκρίνει μια ορμόνη, τη γοναδοτροπίνη (HCG), η οποία αναστέλλει τον εμμηνορρυσιακό κύκλο. Ακριβώς αυτή η ορμόνη ανιχνεύεται στα τεστ κύησης — η παρουσία της στο αίμα ή στα ούρα επιβεβαιώνει ότι έχει ξεκινήσει η κύηση.
Σχηματισμός του Πλακούντα και Οργανογένεση
Ο πλακούντας και οι τρεις εξωεμβρυϊκές μεμβράνες
Από την 3η έως την 7η εβδομάδα εξελίσσονται παράλληλα δύο διαδικασίες: ο σχηματισμός του πλακούντα με τις εξωεμβρυϊκές μεμβράνες, και η διαφοροποίηση των κυττάρων του εμβρύου με την οργανογένεση.
Κατά τη 2η εβδομάδα το βλαστίδιο ολοκληρώνει την εμφύτευσή του και αρχίζει ο σχηματισμός του πλακούντα, ο οποίος προέρχεται εν μέρει από το χόριο του εμβρύου και εν μέρει από τους ιστούς της μήτρας. Παράλληλα σχηματίζονται διαδοχικά οι τρεις εξωεμβρυϊκές μεμβράνες:
| Μεμβράνη | Πότε σχηματίζεται | Ρόλος |
|---|---|---|
| Αμνιακός σάκος | Στο εσωτερικό του τροφοβλάστη, μαζί με τον εμβρυϊκό δίσκο | Περιέχει αμνιακό υγρό που προστατεύει το έμβρυο από κραδασμούς και σταθεροποιεί τη θερμοκρασία του |
| Λεκιθικός σάκος | Τέλος 2ης εβδομάδας | Αρχίζει να παράγει κύτταρα του αίματος |
| Αλλαντοϊκή μεμβράνη | 3η εβδομάδα | Συμβάλλει στο σχηματισμό του ομφάλιου λώρου |
Καθώς ο αμνιακός σάκος διογκώνεται, σχηματίζεται από τμήμα του λεκιθικού σάκου και της αλλαντοϊκής μεμβράνης ο ομφάλιος λώρος, μήκους περίπου 60 cm, που περιέχει αιμοφόρα αγγεία και συνδέει το έμβρυο με τον πλακούντα.
Παρότι το αίμα της μητέρας και του εμβρύου έρχονται σε στενή επαφή μέσα στον πλακούντα, ποτέ δεν αναμειγνύονται. Οι ουσίες περνούν από το ένα κυκλοφορικό στο άλλο με διάχυση: θρεπτικά συστατικά και οξυγόνο περνούν από τη μητέρα στο έμβρυο, ενώ άχρηστα προϊόντα (ουρία, διοξείδιο του άνθρακα) περνούν από το έμβρυο στη μητέρα.
Ο σχηματισμός του πλακούντα ολοκληρώνεται την 10η εβδομάδα. Ο πλακούντας εκκρίνει προγεστερόνη και οιστρογόνα, που εμποδίζουν την ωρίμανση νέων ωοθυλακίων· έτσι, κατά τη διάρκεια της κύησης δε γίνεται εμμηνορρυσία, κάτι που θα ήταν καταστρεπτικό για το έμβρυο.
Ο πλακούντας έχει σχήμα δίσκου με διάμετρο περίπου 20 cm και πάχος 3 cm, όμως η εσωτερική επιφάνειά του —χάρη στις πολυάριθμες αναδιπλώσεις των μικρολαχνών του— φτάνει τα 14 τετραγωνικά μέτρα και περιέχει τριχοειδή αγγεία συνολικού μήκους 50 km.
Διαφοροποίηση και οργανογένεση
Ο εμβρυϊκός δίσκος αποτελείται από τρεις στιβάδες κυττάρων: το εξώδερμα, το μεσόδερμα και το ενδόδερμα. Καθώς τα κύτταρα κάθε στιβάδας πολλαπλασιάζονται, αρχίζει η διαφοροποίηση: κάθε ομάδα κυττάρων αποκτά διαφορετικά μορφολογικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά. Παράλληλα, ομάδες κυττάρων πολλαπλασιάζονται με διαφορετικό ρυθμό, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται προεξοχές, αύλακες και κοιλώματα. Αυτές οι αλλαγές μετατρέπουν σταδιακά τις απλές εμβρυϊκές στιβάδες σε συγκεκριμένα όργανα — αυτή είναι η οργανογένεση.
Η οργανογένεση ακολουθεί ένα σαφές χρονοδιάγραμμα:
| Εβδομάδα | Τι συμβαίνει |
|---|---|
| 3η | Από το εξώδερμα προκύπτουν τα νευρικά κύτταρα (εγκέφαλος, νωτιαίος μυελός)· από το μεσόδερμα εμφανίζεται η καρδιά, που αρχίζει να πάλλεται |
| 4η | Από το μεσόδερμα εμφανίζονται τα νεφρά και τέσσερις προεξοχές που θα εξελιχτούν σε άκρα· από το ενδόδερμα σχηματίζονται οι πνεύμονες και ο γαστρεντερικός σωλήνας |
| 5η | Το κεφάλι μεγαλώνει δυσανάλογα, λόγω του πολλαπλασιασμού και της διαφοροποίησης των νευρικών κυττάρων |
| 6η–8η | Το ήπαρ αρχίζει να παράγει ερυθρά αιμοσφαίρια, διαμορφώνονται τα δάκτυλα και σχηματίζεται ο χόνδρινος σκελετός |
Στο τέλος της 4ης εβδομάδας το έμβρυο έχει μήκος μόλις 0,6 cm, αλλά είναι ήδη εμφανή τα εξογκώματα της καρδιάς και των άκρων, ενώ στο κεφάλι αρχίζουν να διακρίνονται τα μάτια και τα αυτιά.
Ανάπτυξη του Εμβρύου στα Τρίμηνα της Κύησης
Μετά την οργανογένεση, το έμβρυο συνεχίζει να αναπτύσσεται και να ωριμάζει μέχρι τον τοκετό.
- Δεύτερο τρίμηνο: το έμβρυο αποκτά μαλλιά, φρύδια, βλεφαρίδες και νύχια. Ο χόνδρινος σκελετός του αρχίζει να αντικαθίσταται από οστίτη ιστό. Το έμβρυο θηλάζει το δάκτυλό του, ουρεί στο αμνιακό υγρό και κλωτσάει. Στην αρχή του 5ου μήνα ζυγίζει περίπου 450 g και έχει μήκος 20 cm. Το δέρμα του, αρχικά ρυτιδωμένο λόγω έλλειψης λίπους, γίνεται προοδευτικά ροζ καθώς τα αγγεία του γεμίζουν με αίμα που παράγεται στο ήπαρ. Στο τέλος του τριμήνου ζυγίζει περίπου 640 g, έχει μήκος 25 cm και η μητέρα το αισθάνεται καθαρά να κλωτσάει.
- Τρίτο τρίμηνο: τα όργανα αναπτύσσονται και τελειοποιούνται πλήρως, ενώ κάτω από το δέρμα σχηματίζεται μια στιβάδα λίπους. Τα τελευταία όργανα που ωριμάζουν είναι το πεπτικό σύστημα και οι πνεύμονες.
Επειδή το πεπτικό σύστημα και οι πνεύμονες ωριμάζουν τελευταία, ένα βρέφος που γεννιέται πρόωρα —πριν ολοκληρωθεί το 3ο τρίμηνο— μπορεί να αντιμετωπίζει δυσκολίες στη σίτιση και στην αναπνοή, επειδή αυτά τα δύο συστήματα δεν έχουν προλάβει να ωριμάσουν πλήρως.
Περίπου 265 μέρες μετά τη γονιμοποίηση, ένα βρέφος είναι έτοιμο να γεννηθεί.
Τοκετός
Ο τοκετός περιλαμβάνει τρία στάδια:
Πρώτο στάδιο: διαστολή του τραχήλου
Η γυναίκα αισθάνεται ελαφριές περιοδικές συσπάσεις και πόνους στο κατώτερο τμήμα της κοιλιάς. Η μήτρα συστέλλεται κάθε 10–20 λεπτά. Προς το τέλος του σταδίου οι συσπάσεις γίνονται πιο έντονες και πιο συχνές· σε κάθε σύσπαση το έμβρυο πιέζει το στόμιο του τραχήλου της μήτρας, ο οποίος διαστέλλεται ακόμα περισσότερο. Ενδέχεται να συμβεί ρήξη του αμνιακού σάκου, οπότε φεύγει το αμνιακό υγρό — αυτό είναι το γνωστό «σπάνε τα νερά».
Δεύτερο στάδιο: η γέννηση
Οι συσπάσεις της μήτρας γίνονται πιο συχνές, κάθε 1–2 λεπτά, και συνοδεύονται από έντονη επιθυμία της γυναίκας να σπρώξει. Στο φυσιολογικό τοκετό προβάλλει πρώτα το κεφάλι του νεογνού και σε κάθε σύσπαση προχωράει περισσότερο· ακολουθούν οι ώμοι και μετά το υπόλοιπο σώμα. Μόλις το νεογνό αρχίσει να αναπνέει κανονικά, ο γιατρός δένει και κόβει τον ομφάλιο λώρο.
Τρίτο στάδιο: αποβολή του πλακούντα
Αμέσως μετά τη γέννηση, συσπάσεις της μήτρας προκαλούν την αποκόλληση του πλακούντα. Με την εξώθηση του πλακούντα και των εξωεμβρυϊκών μεμβρανών ολοκληρώνεται ο τοκετός.
Η καισαρική τομή δεν είναι σύγχρονη εφεύρεση: το Ρωμαϊκό Δίκαιο επέβαλλε με νόμο την τέλεσή της σε γυναίκες που πέθαιναν κατά τον τοκετό, ώστε να σωθεί το μωρό. Σήμερα εφαρμόζεται συχνά όταν το έμβρυο είναι πολύ μεγάλο, η θέση του στη μήτρα δεν είναι η κατάλληλη, ή ο ομφάλιος λώρος είναι πολύ μικρός ή τυλιγμένος γύρω από το λαιμό του.
Πολλαπλή Κύηση
Συνήθως ωριμάζει ένα μόνο ωάριο κάθε μήνα, εναλλάξ από κάθε ωοθήκη, γι' αυτό γεννιέται συνήθως ένα βρέφος ανά τοκετό. Μερικές φορές όμως γεννιούνται δίδυμα, τρίδυμα ή και περισσότερα βρέφη ταυτόχρονα.
| Τύπος διδύμων | Προέλευση | Χαρακτηριστικά |
|---|---|---|
| Διζυγωτικά (διωικά) δίδυμα | Δύο διαφορετικά ωάρια, γονιμοποιημένα από δύο διαφορετικά σπερματοζωάρια | Δύο ξεχωριστά ζυγωτά· μοιάζουν όσο συνηθισμένα αδέλφια, μπορεί να είναι διαφορετικού φύλου |
| Μονοζυγωτικά (μονοωικά) δίδυμα | Ένα και μόνο γονιμοποιημένο ωάριο που χωρίζεται στα δύο | Μοιάζουν καταπληκτικά μεταξύ τους, ανήκουν υποχρεωτικά στο ίδιο φύλο |
Τα μονοζυγωτικά δίδυμα μπορούν να προκύψουν με τρεις τρόπους, ανάλογα με το πότε γίνεται ο διαχωρισμός:
- Χωρισμός στην πρώτη μιτωτική διαίρεση του ζυγωτού (περίπου το 1/3 των περιπτώσεων): τα δίδυμα αποκτούν ξεχωριστούς πλακούντες και ξεχωριστούς αμνιακούς σάκους.
- Χωρισμός μετά το σχηματισμό της εσωτερικής ομάδας κυττάρων, πριν τη δημιουργία του αμνιακού σάκου: τα δίδυμα έχουν διαφορετικούς αμνιακούς σάκους, αλλά μοιράζονται τον ίδιο πλακούντα.
- Χωρισμός μετά τη δημιουργία του αμνιακού σάκου (σπάνιο): τα δίδυμα μοιράζονται τον ίδιο πλακούντα και τον ίδιο αμνιακό σάκο.
Όταν ο διαχωρισμός των μονοζυγωτικών διδύμων γίνεται πολύ αργά — μετά τη δημιουργία του αμνιακού σάκου — υπάρχει κίνδυνος τα δίδυμα να γεννηθούν συνενωμένα, δηλαδή ως σιαμαία δίδυμα.
Σήμερα, σε γυναίκες που δυσκολεύονται να τεκνοποιήσουν χορηγούνται ενίοτε ορμόνες που προκαλούν πολλαπλή ωοθυλακιορρηξία, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι πιθανότητες πολλαπλής κύησης.
Υγεία του Εμβρύου και Προγεννητικός Έλεγχος
Παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία της μητέρας και του εμβρύου
Η σωστή ανάπτυξη του εμβρύου επηρεάζεται από περιβαλλοντικούς και κληρονομικούς παράγοντες:
- Χημικές ουσίες: ορισμένα εντομοκτόνα ή φάρμακα μπορούν να προκαλέσουν ανωμαλίες στο έμβρυο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η θαλιδομίδη, ένα ήπιο ηρεμιστικό που προκάλεσε σοβαρές παραμορφώσεις άκρων σε παιδιά μητέρων που το έπαιρναν.
- Παθογόνοι μικροοργανισμοί: οι ιοί μπορούν να διαπεράσουν τον πλακούντα και να προσβάλουν το έμβρυο. Ο ιός της ερυθράς, ιδίως κατά τους πρώτους μήνες της κύησης, μπορεί να προκαλέσει σοβαρές βλάβες στα σχηματιζόμενα όργανα, όπως κώφωση ή καταρράκτη.
- Τρόπος ζωής της εγκύου: το κάπνισμα (μειωμένο βάρος γέννησης, σπασμοί), η υπερβολική κατανάλωση καφέ ή οινοπνευματωδών, η χρήση ναρκωτικών ουσιών και οι ακτινογραφίες (κίνδυνος μεταλλάξεων από τις ακτίνες-Χ) βλάπτουν την ανάπτυξη του εμβρύου.
- Διατροφή: η ισορροπημένη διατροφή βοηθά τόσο την ανάπτυξη του εμβρύου όσο και την υγεία της μητέρας· σε ανεπαρκή διατροφή, ο οργανισμός της μητέρας αντλεί άλατα από τα δικά της οστά και δόντια για να τροφοδοτήσει το έμβρυο.
- Κληρονομικοί παράγοντες: μελλοντικοί γονείς μπορούν να ελέγχονται για να διαπιστώσουν αν είναι φορείς κληρονομικής ανωμαλίας (π.χ. μεσογειακή ή δρεπανοκυτταρική αναιμία) και να ζητήσουν γενετική συμβουλή, ιδίως αν η μητέρα είναι σε μεγαλύτερη ηλικία, οπότε αυξάνονται οι πιθανότητες συνδρόμου Down.
Προγεννητικός έλεγχος
Όταν υπάρχει αυξημένη πιθανότητα το έμβρυο να εμφανίσει γονιδιακή ή χρωμοσωμική ανωμαλία, συνιστάται προγεννητικός έλεγχος:
| Μέθοδος | Πότε γίνεται | Τι λαμβάνεται |
|---|---|---|
| Αμνιοπαρακέντηση | 15η–17η εβδομάδα κύησης | Δείγμα αμνιακού υγρού |
| Λήψη χοριακής λάχνης | 8η–12η εβδομάδα κύησης | Δείγμα ιστού από το χόριο |
Και οι δύο μέθοδοι δίνουν εμβρυϊκά κύτταρα που χρησιμοποιούνται για τον έλεγχο του καρυότυπου και άλλες αναλύσεις που επιτρέπουν τη διάγνωση γενετικών ανωμαλιών.
Όταν το κυοφορούμενο έμβρυο έχει σοβαρή χρωμοσωμική ανωμαλία, η κύηση μπορεί να διακοπεί αυτόματα (αυτόματη αποβολή). Το ίδιο φαινόμενο μπορεί να συμβεί και όταν ο τροφοβλάστης δεν παράγει αρκετή γοναδοτροπίνη, με αποτέλεσμα να μην αναστέλλεται η έμμηνος ρύση.
Ανάπτυξη μετά τον Τοκετό και Γήρας
Μετά τον τοκετό, ο οργανισμός συνεχίζει να αναπτύσσεται και περνά διαδοχικά από τα εξής στάδια:
- Βρεφική ηλικία (περίπου 2 χρόνια): χαρακτηρίζεται από ραγδαία ανάπτυξη.
- Παιδική ηλικία: αλλάζουν προοδευτικά οι αναλογίες του σώματος.
- Εφηβεία: η ανάπτυξη επιταχύνεται, εμφανίζονται τα δευτερεύοντα χαρακτηριστικά του φύλου και τα γεννητικά όργανα ωριμάζουν και γίνονται λειτουργικά.
Οι νεαροί ενήλικες φτάνουν στο μέγιστο της μυϊκής τους δύναμης και της αντιληπτικής τους ικανότητας. Προοδευτικά όμως το σώμα χάνει ανεπαίσθητα ορισμένες ικανότητές του, μέχρι που φτάνει στο τελευταίο στάδιο, το γήρας — μια μη αναστρέψιμη διαδικασία που οφείλεται σε κληρονομικούς και εξωγενείς παράγοντες.
Γιατί γερνάμε
Το οξυγόνο, αν και απαραίτητο για την παραγωγή ενέργειας, είναι ταυτόχρονα δυνητικά τοξικό, επειδή η χρήση του παράγει ελεύθερες ρίζες, μόρια που προκαλούν καταστροφές στο DNA και στις κυτταρικές μεμβράνες. Ιστοί με κύτταρα που δεν πολλαπλασιάζονται, όπως ο εγκέφαλος και η καρδιά, εμφανίζουν υψηλό ποσοστό τέτοιων καταστροφών. Τα κύτταρα αντιμετωπίζουν τις ελεύθερες ρίζες παράγοντας αντιοξειδωτικά ένζυμα, όμως με την ηλικία όλο και περισσότερα κύτταρα υφίστανται εκφυλιστικές αλλαγές λόγω συσσώρευσης μεταλλάξεων στο γενετικό τους υλικό — και η παραγωγή αντιοξειδωτικών μειώνεται.
Οι βλάβες στις κυτταρικές μεμβράνες κάνουν ορισμένους υποδοχείς ανίκανους να αναγνωρίζουν ορμόνες ή αντιγόνα, με αποτέλεσμα να εξασθενούν συστήματα όπως το ορμονικό και το ανοσοποιητικό. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε διαβήτη τύπου II, αυξημένη πιθανότητα καρκίνου και οστεοπόρωση — στην τελευταία συμβάλλουν και εξωγενείς παράγοντες όπως το κάπνισμα, η κατάχρηση αλκοόλ και η ανεπαρκής πρόσληψη ασβεστίου.
Επειδή το γήρας οφείλεται και σε περιβαλλοντικούς παράγοντες, μπορεί να επιβραδυνθεί: η αποφυγή αρνητικών συμπεριφορών όπως το κάπνισμα, σε συνδυασμό με ισορροπημένη διατροφή και τακτική άσκηση, καθυστερεί την εμφάνισή του.