Δομή και Λειτουργία του Αναπαραγωγικού Συστήματος 🧬
Η αναπαραγωγή είναι μια ιδιαίτερη λειτουργία: δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του ατόμου, αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Στον άνθρωπο προϋποθέτει την ύπαρξη δύο φύλων, καθένα από τα οποία έχει το δικό του αναπαραγωγικό σύστημα, με ιδιαίτερα ανατομικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά.
Το αναπαραγωγικό σύστημα του άντρα
Αποτελείται από τους δύο όρχεις, την εκφορητική οδό του σπέρματος και το πέος.
Οι όρχεις αρχίζουν να αναπτύσσονται μέσα στην κοιλιακή κοιλότητα κατά την εμβρυϊκή ζωή. Τους δύο τελευταίους μήνες πριν από τον τοκετό κατεβαίνουν και εγκαθίστανται στο όσχεο. Η θερμοκρασία εκεί (περίπου 34°C, χαμηλότερη από τη θερμοκρασία του σώματος) είναι η ιδανική για τη σπερματογένεση, δηλαδή την παραγωγή σπερματοζωαρίων, η οποία θα αρχίσει κατά την εφηβεία.
Η σπερματογένεση απαιτεί θερμοκρασία χαμηλότερη από αυτή του υπόλοιπου σώματος. Γι' αυτό οι όρχεις "κατεβαίνουν" στο όσχεο πριν από τη γέννηση — αν παρέμεναν στην κοιλιακή κοιλότητα, η υψηλότερη θερμοκρασία θα εμπόδιζε την παραγωγή σπερματοζωαρίων.
Εσωτερική δομή του όρχεως
Κάθε όρχις χωρίζεται εσωτερικά σε λοβούς. Κάθε λοβός περιέχει 1-3 περιελιγμένα σπερματικά σωληνάρια. Από την εφηβεία και μετά, τα κύτταρα των τοιχωμάτων των σπερματικών σωληναρίων αρχίζουν να παράγουν σπερματοζωάρια, τα οποία ωριμάζουν και αποθηκεύονται στην επιδιδυμίδα.
Η πορεία του σπέρματος προς τα έξω:
| Δομή | Ρόλος |
|---|---|
| Επιδιδυμίδα | Ωρίμανση και αποθήκευση σπερματοζωαρίων |
| Σπερματικός πόρος | Μεταφέρει το σπέρμα από την επιδιδυμίδα προς την κοιλιακή κοιλότητα |
| Ουρήθρα | Περνά μέσα από τον προστάτη και καταλήγει στη βάλανο του πέους |
Ο προστάτης, οι δύο βολβουρηθραίοι αδένες και η σπερματοδόχος κύστη εκκρίνουν ουσίες που, μαζί με τα σπερματοζωάρια, αποτελούν το σπέρμα.
Το πέος
Αποτελείται από τρία σηραγγώδη σώματα, τα οποία κατά την ερωτική διέγερση γεμίζουν με αίμα. Αυτό κάνει το πέος μεγαλύτερο, σκληρό και ανορθωμένο (στύση). Τα σηραγγώδη σώματα περιβάλλονται από δέρμα, την πόσθη. Το τμήμα της πόσθης που καλύπτει τη βάλανο ονομάζεται ακροποσθία και κατά την ούρηση, κυρίως όμως κατά τη στύση, τραβιέται προς τα πίσω.
Αν η ακροποσθία έχει πολύ στενό άνοιγμα, δεν μπορεί να τραβηχτεί προς τα πίσω και προκαλείται πόνος. Σε αυτή την περίπτωση αφαιρείται χειρουργικά με περιτομή.
Οι όρχεις ως μεικτοί αδένες
Οι όρχεις είναι μεικτοί αδένες:
- Η εξωκρινής μοίρα τους παράγει τα σπερματοζωάρια.
- Η ενδοκρινής μοίρα τους εκκρίνει τις αντρικές ορμόνες, με σημαντικότερη την τεστοστερόνη.
Η τεστοστερόνη είναι υπεύθυνη για τη φυσιολογική ανάπτυξη και λειτουργία των γεννητικών οργάνων. Η έκκρισή της αυξάνεται σημαντικά κατά την εφηβεία (13ο-15ο έτος της ηλικίας) και συμβάλλει:
- στην τελική διαμόρφωση του πέους,
- στην ωρίμανση των όρχεων,
- στην παραγωγή σπέρματος.
Η τεστοστερόνη είναι επίσης υπεύθυνη για τα δευτερεύοντα χαρακτηριστικά του φύλου, που εμφανίζονται στην εφηβεία: γενειάδα, τριχοφυΐα στις μασχάλες και στην περιοχή των γεννητικών οργάνων, μεγαλύτερη ανάπτυξη των μυών και επιμήκυνση των φωνητικών χορδών (που προκαλεί αλλαγή στη φωνή).
Το αναπαραγωγικό σύστημα της γυναίκας
Αποτελείται από τις δύο ωοθήκες, τους δύο ωαγωγούς (ή σάλπιγγες), τη μήτρα, τον κόλπο και το αιδοίο.
Οι ωοθήκες έχουν σχήμα αμυγδάλου και βρίσκονται μία σε κάθε πλευρά, στο πάνω μέρος της λεκάνης. Οι ωαγωγοί εκτείνονται από τις ωοθήκες προς τη μήτρα. Η μήτρα έχει περίπου το μέγεθος και το σχήμα ενός ανεστραμμένου αχλαδιού, με παχιά τοιχώματα από μυϊκό ιστό, και περιβάλλεται εσωτερικά από βλεννογόνο, το ενδομήτριο. Το κάτω μέρος της μήτρας καταλήγει στον κόλπο.
Τα εξωτερικά γεννητικά όργανα αποτελούν το αιδοίο, το οποίο περιλαμβάνει το εφηβαίο (καλύπτεται από τρίχωμα), τα μεγάλα και τα μικρά χείλη και την κλειτορίδα.
Οι ωοθήκες ως μεικτοί αδένες
Όπως και οι όρχεις, οι ωοθήκες είναι μεικτοί αδένες:
- Η εξωκρινής μοίρα τους παράγει τα ωάρια.
- Η ενδοκρινής μοίρα τους εκκρίνει τις ορμόνες οιστρογόνα και προγεστερόνη.
Κατά την εφηβεία (11ο-13ο έτος της ηλικίας), οι ωοθήκες αρχίζουν να παράγουν οιστρογόνα και προγεστερόνη, ορμόνες οι οποίες:
- παίζουν σημαντικό ρόλο στον εμμηνορρυσιακό κύκλο,
- προκαλούν την ανάπτυξη του στήθους,
- ευθύνονται (κυρίως τα οιστρογόνα) για τα δευτερεύοντα φυλετικά χαρακτηριστικά, όπως η αναπτυγμένη λεκάνη και η συσσώρευση υποδόριου λίπους που δίνει τις χαρακτηριστικές καμπύλες στο γυναικείο σώμα.
Όρχεις και ωοθήκες λειτουργούν με τον ίδιο βασικό μηχανισμό — εξωκρινώς παράγουν γαμέτες και ενδοκρινώς εκκρίνουν ορμόνες φύλου — αλλά τα προϊόντα τους (σπερματοζωάρια/τεστοστερόνη έναντι ωαρίων/οιστρογόνων-προγεστερόνης) είναι διαφορετικά.
Ο εμμηνορρυσιακός κύκλος
Η πιο χαρακτηριστική εξωτερική εκδήλωση της λειτουργίας του γυναικείου αναπαραγωγικού συστήματος είναι η έμμηνη ρύση (περίοδος). Η έναρξή της ορίζεται συμβατικά ως η πρώτη μέρα του εμμηνορρυσιακού κύκλου. Ο κύκλος επαναλαμβάνεται κάθε 28 ημέρες περίπου, από την εφηβεία έως την εμμηνόπαυση (45ο-50ό έτος της ηλικίας).
Στο εσωτερικό κάθε ωοθήκης υπάρχουν αρκετές χιλιάδες ωοθυλάκια, καθένα με ένα άωρο ωάριο. Η ωρίμανση και η απελευθέρωση του ωαρίου ελέγχονται ορμονικά από την υπόφυση, έναν αδένα στη βάση του εγκεφάλου. Το αναπαραγωγικό σύστημα της γυναίκας παρουσιάζει δύο παράλληλες κυκλικές μεταβολές, διάρκειας 28 περίπου ημερών η καθεμία: τον ωοθυλακικό κύκλο και τον ενδομήτριο κύκλο.
Ο ωοθυλακικός κύκλος
Αφορά τις μεταβολές στις ωοθήκες και βρίσκεται υπό τον ορμονικό έλεγχο της υπόφυσης. Χωρίζεται σε δύο φάσεις:
- Ωρίμανση ωοθυλακίου. Η θυλακιοτρόπος ορμόνη (FSH) της υπόφυσης προκαλεί την ωρίμανση ενός νέου ωοθυλακίου. Τα επιθηλιακά κύτταρα του τοιχώματος του ωοθυλακίου εκκρίνουν οιστρογόνα.
- Ωοθυλακιορρηξία. Όταν τα οιστρογόνα φτάσουν σε ορισμένο επίπεδο στο αίμα, η υπόφυση αυξομειώνει απότομα την έκκριση της ωχρινοτρόπου ορμόνης (LH), η οποία προκαλεί την ωοθυλακιορρηξία κατά την 14η περίπου μέρα του κύκλου. Το ωοθυλάκιο σπάζει και το ωάριο απελευθερώνεται στους ωαγωγούς, από όπου μετακινείται αργά προς τη μήτρα με τη βοήθεια του κροσσωτού επιθηλίου των σαλπίγγων και τη σύσπαση των τοιχωμάτων τους.
Μετά την ωοθυλακιορρηξία, τα κύτταρα του ωοθυλακίου πολλαπλασιάζονται και σχηματίζουν το ωχρό σωμάτιο, το οποίο εκκρίνει μεγάλες ποσότητες προγεστερόνης. Αν το ωάριο δεν γονιμοποιηθεί, το ωχρό σωμάτιο εκφυλίζεται, η παραγωγή προγεστερόνης μειώνεται απότομα και αυτό προκαλεί την αποδιοργάνωση και αυτοκαταστροφή του ενδομήτριου — δηλαδή την έμμηνη ρύση.
Ο ενδομήτριος κύκλος
Αφορά τις περιοδικές αλλαγές στο ενδομήτριο και βρίσκεται υπό τον ορμονικό έλεγχο των ωοθηκών. Έχει τρεις φάσεις:
| Φάση | Ημέρες | Τι συμβαίνει | Ορμόνη που την ελέγχει |
|---|---|---|---|
| Παραγωγική | 5η-14η | Πολλαπλασιασμός των κυττάρων του βλεννογόνου | Οιστρογόνα |
| Εκκριτική | 14η-28η | Αύξηση εκκρίσεων και αιμάτωσης, πάχυνση του ενδομήτριου | Προγεστερόνη |
| Αιμορροϊκή | 1η-5η | Απόρριψη βλέννας και κυτταρικών υπολειμμάτων (έμμηνη ρύση) | Πτώση προγεστερόνης |
Ο σκοπός των μεταβολών στο ενδομήτριο είναι να το προετοιμάσουν κατάλληλα, ώστε αν προκύψει γονιμοποιημένο ωάριο, να του εξασφαλίσουν τις θρεπτικές ουσίες που χρειάζεται και να διευκολύνουν την εμφύτευσή του.
Ο ιδανικός κύκλος διαρκεί 28 ημέρες, όμως στην πράξη παρουσιάζονται συχνά διακυμάνσεις — από γυναίκα σε γυναίκα, αλλά και από μήνα σε μήνα στην ίδια γυναίκα.
Συνοπτικά
- Το αναπαραγωγικό σύστημα του άντρα αποτελείται από τους όρχεις, την εκφορητική οδό του σπέρματος και το πέος.
- Το αναπαραγωγικό σύστημα της γυναίκας αποτελείται από τις ωοθήκες, τους ωαγωγούς, τη μήτρα, τον κόλπο και το αιδοίο.
- Όρχεις και ωοθήκες είναι μεικτοί αδένες: η εξωκρινής μοίρα παράγει γαμετικά κύτταρα, η ενδοκρινής μοίρα εκκρίνει ορμόνες του φύλου.
- Ο εμμηνορρυσιακός κύκλος (περίπου 28 ημέρες) συνδυάζει τον ωοθυλακικό κύκλο (αλλαγές στην ωοθήκη) και τον ενδομήτριο κύκλο (αλλαγές στη μήτρα), με σκοπό την προετοιμασία για πιθανή γονιμοποίηση και εμφύτευση.