Σωματικές Αισθήσεις 🤲
Οι σωματικές αισθήσεις προκύπτουν από την ερμηνεία των νευρικών ώσεων που ξεκινούν από υποδοχείς διάσπαρτους σε πολλά σημεία του σώματος — όχι σε ένα συγκεκριμένο αισθητήριο όργανο, όπως συμβαίνει με τις ειδικές αισθήσεις (π.χ. την όραση ή την ακοή).
Οι υποδοχείς των σωματικών αισθήσεων εντοπίζονται:
- στο δέρμα
- στους μυς
- στους συνδέσμους
- στα σπλάχνα (εσωτερικά όργανα)
Στο δέρμα ειδικότερα υπάρχουν υποδοχείς για τέσσερις διαφορετικές αισθήσεις: της αφής, της πίεσης, του πόνου και της θερμοκρασίας (θερμού και ψυχρού).
Ο αριθμός των υποδοχέων κάθε είδους δεν είναι ίδιος παντού. Στο δέρμα, οι υποδοχείς του πόνου είναι περίπου 30 φορές περισσότεροι από τους υποδοχείς του ψυχρού. Επίσης, κάποιες περιοχές του σώματος —όπως τα χείλη— έχουν πολύ πυκνότερη «κάλυψη» υποδοχέων αφής από άλλες, όπως η πλάτη. Αυτό εξηγεί γιατί τα χείλη είναι τόσο ευαίσθητα στην αφή.
Ο πόνος 🚨
Οι υποδοχείς του πόνου είναι συνήθως ελεύθερες νευρικές απολήξεις, δηλαδή γυμνά άκρα νευρικών κυττάρων χωρίς ειδική δομή γύρω τους. Κατανέμονται στο δέρμα και σε εσωτερικά όργανα (οστά, μυς, αγγεία), αλλά απουσιάζουν από τον ίδιο τον εγκέφαλο — για αυτό ο εγκέφαλος δεν πονά όταν του ασκείται πίεση κατά τη διάρκεια μιας εγχείρησης.
Οι υποδοχείς αυτοί διεγείρονται όταν καταστρέφονται ιστοί, είτε από μηχανικά αίτια (χτύπημα, τραύμα) είτε από άλλα αίτια, όπως η υπερβολική θερμότητα ή διάφορες χημικές ενώσεις. Οι νευρικές ώσεις που προκύπτουν φτάνουν στον εγκέφαλο, όπου αναλύονται και ερμηνεύονται ως πόνος.
Οξύς και χρόνιος πόνος
| Τύπος πόνου | Ένταση | Διάρκεια | Χαρακτηριστικά |
|---|---|---|---|
| Οξύς πόνος | Μεγάλη | Μικρή | Προέρχεται από την επιφάνεια του σώματος, εντοπίζεται εύκολα |
| Χρόνιος πόνος | Μικρότερη | Μεγάλη | Εσωτερικός, διάχυτος, δύσκολα εντοπίζεται με ακρίβεια |
«Οξύς» δεν σημαίνει απαραίτητα «πιο δυνατός» με την καθημερινή έννοια, αλλά αναφέρεται στη σύντομη διάρκεια και στην ευκολία εντοπισμού. Ο χρόνιος πόνος μπορεί να είναι εξίσου ενοχλητικός, παρότι έχει μικρότερη ένταση, ακριβώς επειδή διαρκεί πολύ και δεν εντοπίζεται εύκολα.
Αναλγησία και υπεραλγησία
Όταν ένας ιστός έχει καταστραφεί, συχνά εμφανίζεται αυξημένη αίσθηση πόνου στο ίδιο ερέθισμα — το φαινόμενο αυτό λέγεται υπεραλγησία. Οφείλεται στην έκκριση χημικών ουσιών από τα κύτταρα του κατεστραμμένου ιστού, κυρίως της ισταμίνης και της ουσίας Ρ. Οι ουσίες αυτές είτε ενεργοποιούν απευθείας τους υποδοχείς του πόνου είτε τους ευαισθητοποιούν, δηλαδή τους επιτρέπουν να διεγείρονται από ερέθισμα μικρότερης έντασης απ' ό,τι κανονικά.
Ο οργανισμός διαθέτει όμως και τον αντίθετο μηχανισμό: την αναλγησία. Το σώμα εκκρίνει ουσίες —κυρίως εγκεφαλίνες και ενδορφίνες— που εμποδίζουν τη μεταβίβαση των νευρικών ώσεων του πόνου από τους υποδοχείς προς τον εγκέφαλο, προσφέροντας έναν φυσικό τρόπο ελέγχου του πόνου.
Οι ενδορφίνες λειτουργούν πάνω στο νευρικό σύστημα με παρόμοιο τρόπο με τα οπιοειδή φάρμακα, χωρίς όμως τις παρενέργειές τους. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που, για παράδειγμα, ένας αθλητής μπορεί να μη νιώσει αμέσως έναν τραυματισμό στη διάρκεια έντονης προσπάθειας.
Αφή και πίεση 🖐️
Για τις αισθήσεις της αφής και της πίεσης υπεύθυνες είναι διάφορες ομάδες μηχανοϋποδοχέων. Μπορεί να είναι είτε ελεύθερες νευρικές απολήξεις είτε ειδικά σωμάτια, και βρίσκονται τόσο στην επιφάνεια του σώματος (δέρμα) όσο και σε ιστούς των μυών και των συνδέσμων.
Οι υποδοχείς του δέρματος εμφανίζουν μεγαλύτερη πυκνότητα στις άτριχες περιοχές, όπως τα χείλη, τα ακροδάκτυλα, οι παλάμες και οι πατούσες. Αυτή η πυκνή κατανομή μάς επιτρέπει να αντιλαμβανόμαστε με ακρίβεια την υφή των αντικειμένων που αγγίζουμε.
Οι υποδοχείς που βρίσκονται στους συνδέσμους και στους τένοντες ανιχνεύουν κυρίως αλλαγές στην πίεση. Και στις δύο περιπτώσεις, οι αισθητικές πληροφορίες μεταφέρονται στην πρόσθια περιοχή του βρεγματικού λοβού — το κέντρο των σωματικών αισθήσεων — όπου αναλύονται και ερμηνεύονται.
Θερμοκρασία 🌡️
Οι υποδοχείς της θερμοκρασίας είναι κι αυτοί ελεύθερες νευρικές απολήξεις, που εντοπίζονται κυρίως στο δέρμα και στους σκελετικούς μυς. Υπάρχουν δύο ξεχωριστές ομάδες υποδοχέων:
- Υποδοχείς θερμού: ενεργοποιούνται όταν η θερμοκρασία αυξάνεται
- Υποδοχείς ψυχρού: ενεργοποιούνται όταν η θερμοκρασία μειώνεται
Οι νευρικές ώσεις από αυτούς τους υποδοχείς ταξιδεύουν μέσω αισθητικών οδών, περνούν πρώτα από τον θάλαμο και καταλήγουν τελικά στο κέντρο των σωματικών αισθήσεων, στον βρεγματικό λοβό.
Παρατήρησε ότι η αφή, η πίεση και η θερμοκρασία καταλήγουν όλες στο ίδιο κέντρο του εγκεφάλου — τον βρεγματικό λοβό. Αυτό που μας επιτρέπει να τις ξεχωρίζουμε δεν είναι ο προορισμός τους, αλλά ο συγκεκριμένος υποδοχέας και η συγκεκριμένη νευρική οδός από την οποία ξεκίνησε η νευρική ώση.
Γιατί η πυκνότητα των υποδοχέων έχει σημασία
Η ευαισθησία μιας περιοχής του σώματος σε μια σωματική αίσθηση εξαρτάται άμεσα από την πυκνότητα και την κατανομή των αντίστοιχων υποδοχέων εκεί. Όσο περισσότεροι υποδοχείς μιας κατηγορίας υπάρχουν σε μια περιοχή, τόσο πιο ευαίσθητη είναι η περιοχή αυτή στο αντίστοιχο ερέθισμα — γι' αυτό, για παράδειγμα, μπορούμε να διακρίνουμε πολύ λεπτές διαφορές υφής με τα ακροδάκτυλα, αλλά όχι με την πλάτη.