Περιφερικό Νευρικό Σύστημα 🧠
Το Περιφερικό Νευρικό Σύστημα (ΠΝΣ) περιλαμβάνει όλα τα νεύρα του οργανισμού. Αυτά συνδέουν το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (ΚΝΣ) με κάθε σημείο του σώματος, μεταφέροντας πληροφορίες προς και από αυτό.
Νεύρα
Τα νεύρα αποτελούνται από δεσμίδες μακριών δενδριτών ή/και νευραξόνων, οι οποίες συγκρατούνται μεταξύ τους με τη βοήθεια συνδετικού ιστού. Οι νευρικές αποφυάδες που τα συνιστούν περιβάλλονται από νευρογλοιακά κύτταρα, γι' αυτό και τα νεύρα έχουν λευκή, γυαλιστερή όψη.
Τα κυτταρικά σώματα των νευρώνων που σχηματίζουν τα νεύρα βρίσκονται:
- Σε περιοχές του ΚΝΣ (εγκέφαλος και νωτιαίος μυελός), ή
- Στα γάγγλια, δηλαδή σε αθροίσματα σωμάτων νευρικών κυττάρων που εντοπίζονται εκτός του ΚΝΣ.
Ένα νεύρο δεν είναι ένα κύτταρο, αλλά μια δεσμίδα αποφυάδων από πολλούς διαφορετικούς νευρώνες, τυλιγμένη σε συνδετικό ιστό. Το κυτταρικό σώμα κάθε νευρώνα βρίσκεται αλλού — στο ΚΝΣ ή σε ένα γάγγλιο — όχι μέσα στο ίδιο το νεύρο.
Κατηγορίες νεύρων
Ανάλογα με το είδος των αποφυάδων που περιέχουν, τα νεύρα διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες:
| Κατηγορία | Σύσταση | Λειτουργία |
|---|---|---|
| Αισθητικά | Αποφυάδες αισθητικών νευρώνων | Μεταφέρουν μηνύματα προς το ΚΝΣ |
| Κινητικά | Νευράξονες κινητικών νευρώνων | Μεταφέρουν εντολές από το ΚΝΣ προς μύες/αδένες |
| Μεικτά | Και τα δύο είδη αποφυάδων | Μεταφέρουν μηνύματα και προς τις δύο κατευθύνσεις |
Εγκεφαλικά και νωτιαία νεύρα
Τα νεύρα του ΠΝΣ χωρίζονται σε δύο ομάδες, ανάλογα με το πού εκφύονται:
Εγκεφαλικά νεύρα
Υπάρχουν 12 ζεύγη εγκεφαλικών νεύρων. Μπορεί να είναι αισθητικά, κινητικά ή μεικτά. Εκφύονται απευθείας από τον εγκέφαλο και νευρώνουν κυρίως περιοχές της κεφαλής και του λαιμού.
Νωτιαία νεύρα
Υπάρχουν 31 ζεύγη νωτιαίων νεύρων, τα οποία εκφύονται από τον νωτιαίο μυελό. Όλα τα νωτιαία νεύρα είναι μεικτά — σχηματίζονται από αποφυάδες αισθητικών και κινητικών νευρώνων μαζί — και νευρώνουν τον αυχένα, τον κορμό και τα άκρα.
Τα εγκεφαλικά νεύρα εξυπηρετούν κυρίως την κεφαλή και τον λαιμό, μια σχετικά μικρή περιοχή με πολλά εξειδικευμένα όργανα (μάτια, αυτιά, μύτη). Τα νωτιαία νεύρα, αντίθετα, πρέπει να καλύψουν ολόκληρο τον κορμό και τα άκρα, γι' αυτό και είναι περισσότερα.
Νευρικές οδοί
Νευρική οδός ονομάζεται η διαδρομή που ακολουθούν οι νευρικές ώσεις μέσα στο νευρικό σύστημα. Οι νευρικές οδοί διακρίνονται σε δύο είδη, ανάλογα με την κατεύθυνση προς την οποία μεταφέρουν τις ώσεις:
- Κινητικές (φυγόκεντρες) οδοί: Μεταφέρουν νευρικές ώσεις από το ΚΝΣ προς τα εκτελεστικά όργανα (μύες, αδένες).
- Αισθητικές (κεντρομόλοι) οδοί: Μεταφέρουν νευρικές ώσεις από την περιφέρεια του σώματος προς το ΚΝΣ.
«Φυγόκεντρη» σημαίνει ότι η ώση φεύγει από το κέντρο (ΚΝΣ) προς τα έξω — άρα είναι η κινητική οδός. «Κεντρομόλος» σημαίνει ότι η ώση πηγαίνει προς το κέντρο — άρα είναι η αισθητική οδός. Είναι εύκολο να τις αντιστρέψεις αν δεν θυμάσαι τι σημαίνει η κάθε λέξη.
Αντανακλαστικό τόξο
Το αντανακλαστικό τόξο είναι η απλούστερη νευρική οδός. Αποτελείται συνήθως από έναν αισθητικό νευρώνα, έναν ή περισσότερους ενδιάμεσους νευρώνες και έναν κινητικό νευρώνα.
Τα μέρη του αντανακλαστικού τόξου
| Μέρος | Λειτουργία |
|---|---|
| Υποδοχέας | Αντιλαμβάνεται μια αλλαγή (ερέθισμα) στο περιβάλλον και δημιουργεί νευρική ώση |
| Αισθητικός νευρώνας | Μεταφέρει τη νευρική ώση από τον υποδοχέα στο νωτιαίο μυελό |
| Ενδιάμεσος νευρώνας | Κέντρο επεξεργασίας· μεταφέρει την ώση στον κινητικό νευρώνα και, ταυτόχρονα, στον εγκέφαλο για συνειδητοποίηση |
| Κινητικός νευρώνας | Μεταφέρει τη νευρική ώση στο εκτελεστικό όργανο |
| Εκτελεστικό όργανο | Αποκρίνεται στην ώση με σύσπαση (μυς) ή έκκριση ουσιών (αδένας) |
Αντανακλαστικά
Τα αντανακλαστικά είναι αυτόματες και ακούσιες απαντήσεις που δίνει ο οργανισμός σε αλλαγές που συμβαίνουν μέσα ή έξω από το σώμα. Χάρη σε αυτά:
- Διατηρείται η ομοιόσταση του οργανισμού — π.χ. η ρύθμιση του καρδιακού και του αναπνευστικού ρυθμού.
- Εξασφαλίζονται πολύ γρήγορες αντιδράσεις, όπως αυτές που χρειάζονται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης ή για τη διατήρηση της ισορροπίας του σώματος.
Ένα αντανακλαστικό δεν περιμένει την απόφαση του εγκεφάλου. Η νευρική ώση συχνά «κλείνει τον κύκλο» της στον νωτιαίο μυελό — από τον αισθητικό στον κινητικό νευρώνα — ενώ παράλληλα, ξεχωριστά, στέλνεται πληροφορία στον εγκέφαλο ώστε να συνειδητοποιήσουμε τι συνέβη. Γι' αυτό τραβάμε το χέρι μας από κάτι καυτό πριν καν προλάβουμε να «νιώσουμε» τον πόνο.
Το αντανακλαστικό του γόνατος
Κλασικό παράδειγμα αντανακλαστικού είναι το αντανακλαστικό του γόνατος:
- Συμμετέχουν μόνο δύο νευρώνες: ένας αισθητικός και ένας κινητικός — χωρίς ενδιάμεσο νευρώνα.
- Μετά από κτύπημα στον σύνδεσμο της επιγονατίδας, το πόδι εκτείνεται αυτόματα.
- Η αντίδραση αυτή συμβάλλει στη διατήρηση της όρθιας στάσης του σώματος.
Το αντανακλαστικό τόξο περιλαμβάνει συνήθως ενδιάμεσο νευρώνα. Το αντανακλαστικό του γόνατος είναι μία από τις σπάνιες περιπτώσεις όπου ο αισθητικός νευρώνας συνδέεται απευθείας με τον κινητικό, χωρίς ενδιάμεσο στάδιο — γι' αυτό και η αντίδραση είναι ιδιαίτερα γρήγορη.