Το Αίμα 🩸

Το αίμα μοιάζει, με γυμνό μάτι, με ένα απλό κόκκινο υγρό. Στην πραγματικότητα είναι ένας πολύ εξειδικευμένος ιστός: αποτελείται από κύτταρα που αιωρούνται μέσα σε ένα υγρό, το πλάσμα. Σε έναν ενήλικα υπάρχουν κατά μέσο όρο 5,5 λίτρα αίματος.

Σύσταση του Αίματος

Το αίμα αποτελείται από δύο μέρη:

• Έμμορφα συστατικά: τα κύτταρα του αίματος — ερυθρά αιμοσφαίρια, λευκά αιμοσφαίρια και αιμοπετάλια. Καταλαμβάνουν περίπου το 45% του όγκου του αίματος και παράγονται όλα στον ερυθρό μυελό των οστών.
• Πλάσμα: το υγρό μέρος, περίπου το 55% του όγκου του αίματος. Αποτελείται κατά 90% από νερό, στο οποίο είναι διαλυμένα ανόργανα άλατα, ορμόνες, πρωτεΐνες, θρεπτικές ουσίες και ουσίες προς αποβολή.

Ερυθρά Αιμοσφαίρια (Ερυθροκύτταρα)

Τα ερυθρά αιμοσφαίρια είναι πολυπληθή: μία μόνο σταγόνα αίματος περιέχει εκατομμύρια από αυτά. Ο ρόλος τους είναι η μεταφορά οξυγόνου στους ιστούς και η απομάκρυνση διοξειδίου του άνθρακα από αυτούς.

Δομή

• Έχουν χαρακτηριστικό σχήμα αμφίκοιλου δίσκου — είναι πιο παχιά στην περιφέρεια απ' ό,τι στο κέντρο.
• Δεν έχουν πυρήνα· αυτή η απουσία πυρήνα ευθύνεται για το ιδιαίτερο σχήμα τους.
• Το κυτταρόπλασμά τους περιέχει κυρίως αιμοσφαιρίνη — αυτή τους δίνει το χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα. Η αιμοσφαιρίνη Α, ο κύριος τύπος στους ενήλικες, αποτελείται από δύο ζευγάρια πολυπεπτιδικών αλυσίδων (αλυσίδες α και β) και 4 ομάδες αίμης, καθεμία από τις οποίες περιέχει σίδηρο και συνδέεται με μία πολυπεπτιδική αλυσίδα.

Ζωή και ανανέωση

Τα ερυθροκύτταρα ζουν περίπου τέσσερις μήνες. Στη συνέχεια εγκαταλείπουν την κυκλοφορία και καταστρέφονται στο ήπαρ και στη σπλήνα. Για να παραμένει σταθερός ο αριθμός τους, ο ερυθρός μυελός των οστών παράγει συνεχώς νέα.

Σε ορισμένες περιπτώσεις ο ρυθμός παραγωγής αυξάνεται — για παράδειγμα σε ανθρώπους που ζουν σε μεγάλο υψόμετρο, όπου υπάρχει λιγότερο οξυγόνο στην ατμόσφαιρα. Τα επιπλέον ερυθροκύτταρα βοηθούν τον οργανισμό να προσλαμβάνει το οξυγόνο που χρειάζονται οι ιστοί.

Μεταφορά οξυγόνου και διοξειδίου του άνθρακα

Όταν τα ερυθροκύτταρα φτάνουν στους πνεύμονες, το άτομο σιδήρου κάθε μορίου αίμης δεσμεύει ένα μόριο οξυγόνου. Στην κατάσταση αυτή η αιμοσφαιρίνη ονομάζεται οξυαιμοσφαιρίνη. Το οξυγόνο ταξιδεύει έτσι μέχρι τα τριχοειδή αγγεία, όπου αποδεσμεύεται και διαχέεται προς τα κύτταρα.

Αφού απελευθερωθεί το οξυγόνο, η αιμοσφαιρίνη δεσμεύει ένα μέρος του διοξειδίου του άνθρακα που παράγεται από τον μεταβολισμό των κυττάρων. Το υπόλοιπο διαλύεται στο πλάσμα ως όξινα ανθρακικά ανιόντα. Το διοξείδιο του άνθρακα μεταφέρεται στους πνεύμονες και αποβάλλεται.

Λευκά Αιμοσφαίρια (Λευκοκύτταρα)

Τα λευκοκύτταρα είναι εμπύρηνα (έχουν πυρήνα) και πολύ λιγότερα από τα ερυθροκύτταρα. Ο φυσιολογικός τους αριθμός κυμαίνεται από 5.000 έως 10.000 ανά mm³ αίματος και ζουν από λίγες ημέρες έως λίγες εβδομάδες. Παράγονται στον ερυθρό μυελό των οστών και διακρίνονται σε δύο ομάδες.

Άμυνα του οργανισμού

Τα ουδετερόφιλα και τα μονοκύτταρα μπορούν να διαπερνούν τα τοιχώματα των τριχοειδών αγγείων — μια ικανότητα που ονομάζεται διαπίδυση — και να κατευθύνονται στο σημείο μιας μόλυνσης. Εκεί απομονώνουν τον μολυσματικό παράγοντα, τον καταστρέφουν μέσω φαγοκυττάρωσης και εξουδετερώνουν τις τοξικές ουσίες που αυτός έχει απελευθερώσει.

Μια ομάδα λεμφοκυττάρων, τα Β-λεμφοκύτταρα, είναι υπεύθυνα για την παραγωγή αντισωμάτων. Σε περιπτώσεις μόλυνσης, ο αριθμός των λευκοκυττάρων στο αίμα αυξάνεται σημαντικά.

Αιμοπετάλια

Τα αιμοπετάλια είναι θραύσματα κυττάρων, με διάμετρο 2-4 μm, ακανόνιστου σχήματος, χωρίς πυρήνα και άχρωμα. Παράγονται στον ερυθρό μυελό των οστών, ζουν 5-9 ημέρες και ο αριθμός τους κυμαίνεται από 250.000 έως 400.000 ανά mm³ αίματος. Παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στη διαδικασία της πήξης του αίματος.

Πλάσμα

Το πλάσμα είναι το υγρό μέρος του αίματος: κυρίως νερό, στο οποίο είναι διαλυμένα ανόργανα άλατα, θρεπτικές ουσίες (όπως γλυκόζη), ορμόνες, πρωτεΐνες και ουσίες προς αποβολή (όπως η ουρία). Είναι πολύ σημαντικό το πλάσμα να διατηρεί τη σωστή ποσότητα νερού, αλάτων και άλλων ουσιών.

Οι πρωτεΐνες του πλάσματος διακρίνονται σε τέσσερις κατηγορίες:

Αν αφαιρεθεί το ινωδογόνο από το πλάσμα, το υγρό που απομένει ονομάζεται ορός.

Τα σωματικά υγρά που σχετίζονται με το αίμα

Λειτουργίες του Αίματος

Το αίμα επιτελεί τρεις βασικές λειτουργίες:

1. Μεταφορά: οξυγόνο από τους πνεύμονες στους ιστούς και διοξείδιο του άνθρακα από τους ιστούς στους πνεύμονες· θρεπτικά συστατικά από το λεπτό έντερο σε όλο το σώμα· ουσίες προς αποβολή στους νεφρούς· ορμόνες και αντισώματα.
2. Προστασία: με την πήξη του αίματος εμποδίζεται η απώλεια υγρών και η είσοδος μικροοργανισμών κατά τους μικροτραυματισμούς.
3. Ρύθμιση: ελέγχει την ποσότητα νερού και διάφορων χημικών συστατικών στους ιστούς, καθώς και τη θερμοκρασία του σώματος.

Πήξη του Αίματος

Σε έναν μικρό τραυματισμό το αίμα σύντομα πήζει και η αιμορραγία σταματά. Η πήξη είναι πολύ σημαντική διότι εμποδίζει τη μεγάλη απώλεια αίματος και την εισβολή μικροοργανισμών, και αποτελεί το πρώτο βήμα για την επούλωση ενός τραύματος.

Η καταστροφή ενός ιστού πυροδοτεί μια σειρά αντιδράσεων στο τέλος των οποίων το ινωδογόνο μετατρέπεται, με τη βοήθεια του ενζύμου θρομβίνη, σε ένα μη διαλυτό πρωτεϊνικό πλέγμα, το ινώδες. Το ινώδες σχηματίζει ένα μικροσκοπικό δίκτυο του οποίου οι ίνες εγκλωβίζουν τα ερυθρά αιμοσφαίρια, σχηματίζοντας τον θρόμβο, που σταματά τη ροή του αίματος. Για τον σχηματισμό της θρομβίνης χρειάζονται πολλοί παράγοντες, όπως το ασβέστιο, η βιταμίνη Κ και τα αιμοπετάλια.

Γιατί το αίμα παραμένει υγρό

Το αίμα περιέχει αντιπηκτικές (αντιθρομβωτικές) ουσίες, που εμποδίζουν την πήξη του και το διατηρούν υγρό μέσα στα αγγεία. Σε ορισμένες περιπτώσεις όμως —όταν η εσωτερική επιφάνεια των αγγείων δεν είναι ομαλή, λόγω αρτηριοσκλήρυνσης, τραυματισμού ή μόλυνσης— μπορεί να σχηματιστεί θρόμβος μέσα στο ίδιο το αγγείο.

Αν αυτός ο θρόμβος (τότε ονομάζεται έμβολο) παρασυρθεί με την κυκλοφορία, μπορεί να αποφράξει κάποιο αγγείο:

• Αν αποφράξει αγγείο των πνευμόνων, προκαλεί πνευμονική εμβολή.
• Αν αποφράξει αγγείο της στεφανιαίας κυκλοφορίας, προκαλεί καρδιακό επεισόδιο.
• Αν σχηματιστεί σε αγγείο του εγκεφάλου, μπορεί να προκαλέσει εγκεφαλικό επεισόδιο.

Ομάδες Αίματος

Σύστημα ΑΒΟ

Οι ομάδες αίματος καθορίζονται από την παρουσία ή απουσία ειδικών αντιγόνων — που ονομάζονται συγκολλητινογόνα — στην επιφάνεια των ερυθροκυττάρων. Με βάση αυτά έχουν προσδιοριστεί τέσσερις ομάδες αίματος.

Τα αντισώματα του πλάσματος ονομάζονται συγκολλητίνες. Αν σε μια μετάγγιση συναντηθούν ένα αντιγόνο και το αντίστοιχο αντίσωμά του, τα ερυθροκύτταρα συγκολλώνται (αντίδραση αντιγόνου-αντισώματος), η κυκλοφορία του αίματος σταματά και ακολουθεί αιμόλυση, που μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο του ατόμου.

Οι ομάδες αίματος καθορίζονται από τρία αλληλόμορφα γονίδια: το I⁰ (υπεύθυνο για την ομάδα Ο) είναι υπολειπόμενο, ενώ τα Ι^Α και Ι^Β (υπεύθυνα για τα αντιγόνα Α και Β) είναι ισοεπικρατή μεταξύ τους και επικρατή έναντι του I⁰.

Σύστημα Rhesus (Rh)

Εκτός από το σύστημα ΑΒΟ, λαμβάνεται υπόψη και ο παράγοντας Rhesus: μια πρωτεΐνη που μπορεί να υπάρχει ή όχι στην επιφάνεια των ερυθροκυττάρων. Τα άτομα που τη διαθέτουν είναι Rh θετικά (Rh+), ενώ όσα δεν τη διαθέτουν είναι Rh αρνητικά (Rh-). Αν αυτή η πρωτεΐνη εισέλθει σε άτομο Rh-, προκαλεί την παραγωγή αντισωμάτων αντι-Rh.

Ο παράγοντας Rh μπορεί να δημιουργήσει πρόβλημα όταν η μητέρα είναι Rh- και το έμβρυο Rh+ (έχει κληρονομήσει τον παράγοντα από τον πατέρα):

• Στην πρώτη εγκυμοσύνη, κατά τον τοκετό (όταν ο πλακούντας «σπάει»), τα ερυθροκύτταρα του μωρού έρχονται σε επαφή με το ανοσοποιητικό σύστημα της μητέρας, η οποία αρχίζει να παράγει αντισώματα αντι-Rh. Το μωρό που γεννιέται δεν επηρεάζεται.
• Σε επόμενη εγκυμοσύνη, αν το έμβρυο είναι πάλι Rh+, η ήδη ευαισθητοποιημένη μητέρα διοχετεύει μέσω του πλακούντα τα αντισώματά της στο έμβρυο, τα οποία καταστρέφουν τα ερυθροκύτταρά του — με κίνδυνο τον θάνατό του.

Αναιμίες

Όταν ο αριθμός των ερυθροκυττάρων είναι μειωμένος, ή όταν τα ερυθροκύτταρα δεν έχουν αρκετή αιμοσφαιρίνη, το άτομο πάσχει από αναιμία και νιώθει κούραση και ατονία.