Καρκίνος 🦀
Ο καρκίνος είναι ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα υγείας που παρατηρούνται σήμερα στις αναπτυγμένες χώρες. Οι στατιστικές δείχνουν ότι αποτελεί τη δεύτερη πιο συχνή αιτία θανάτου μετά τις καρδιοπάθειες. Συνήθως προσβάλλει ανθρώπους μεγάλης ηλικίας, υπάρχουν όμως και μορφές καρκίνου που εμφανίζονται σε νεαρής ηλικίας άτομα, ακόμη και σε παιδιά.
Ο όρος «καρκίνος» δεν αποδίδεται σε μία και μόνη ασθένεια, αλλά σε μια ομάδα ασθενειών που χαρακτηρίζονται από τον ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό των κυττάρων.
Ο όρος «καρκίνωμα» χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά από τον Ιπποκράτη γύρω στο 400 π.Χ., από τη λέξη «καρκίνος» (κάβουρας). Ο Γαληνός, άλλος διάσημος γιατρός της αρχαιότητας, επέλεξε τον κάβουρα ως σύμβολο της ασθένειας επειδή οι αποφύσεις ενός όγκου του μαστού του θύμιζαν τα πόδια του κάβουρα. Ιατρικοί πάπυροι από την αρχαία Αίγυπτο, ηλικίας περίπου 1600 π.Χ., περιέχουν ήδη περιγραφές κακοήθων όγκων — ο καρκίνος απασχολεί την ιατρική εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Ο φυσιολογικός κυτταρικός κύκλος
Τα κύτταρα στο σώμα μας αυξάνονται, διαιρούνται και πεθαίνουν με έναν αυστηρά ελεγχόμενο τρόπο. Στα πρώτα χρόνια της ζωής, και μέχρι την ενηλικίωση του ατόμου, ο ρυθμός διαίρεσης των κυττάρων του ανθρώπινου οργανισμού είναι έντονος, αφού ο οργανισμός μεγαλώνει. Στη συνέχεια τα κύτταρα διαιρούνται μόνο για να αντικαταστήσουν άλλα που έχουν φθαρεί ή πεθάνει.
Τα καρκινικά κύτταρα διαφέρουν από τα φυσιολογικά κύτταρα, διότι συνεχίζουν να διαιρούνται ανεξέλεγκτα, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους τα «σήματα» που φυσιολογικά σταματούν τη διαίρεση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη μιας μάζας κυττάρων, που ονομάζεται όγκος.
Καλοήθεις και κακοήθεις όγκοι
Οι όγκοι διακρίνονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με τη συμπεριφορά των κυττάρων που τους αποτελούν.
Οι καλοήθεις όγκοι, των οποίων τα κύτταρα περιβάλλονται από συνδετικό ιστό, δεν είναι επεκτατικοί, δηλαδή δεν εισβάλλουν στους γύρω ιστούς και δεν εξαπλώνονται σε άλλα σημεία του σώματος. Γενικά, δεν προκαλούν σοβαρή βλάβη στο σώμα, εκτός εάν λόγω του μεγέθους τους ασκούν πίεση σε ζωτικά όργανα.
Αντίθετα, στους κακοήθεις όγκους τα κύτταρα εμφανίζουν διαφορετική μορφολογία σε σχέση με τα φυσιολογικά, εισβάλλουν στους γειτονικούς ιστούς, ενώ μέσω της κυκλοφορίας του αίματος ή της λέμφου είναι δυνατόν να μεταφερθούν σε άλλα σημεία του σώματος και να σχηματίσουν δευτερογενείς όγκους, φαινόμενο που ονομάζεται μετάσταση. Οι κακοήθεις όγκοι είναι αυτό που αποκαλούμε στην καθομιλουμένη «καρκίνο». Οι καρκίνοι του αίματος ονομάζονται λευχαιμίες.
| Χαρακτηριστικό | Καλοήθης όγκος | Κακοήθης όγκος |
|---|---|---|
| Περίβλημα | Περιβάλλεται από συνδετικό ιστό | Δεν περιορίζεται από σαφές περίβλημα |
| Εισβολή σε γειτονικούς ιστούς | Όχι | Ναι |
| Μετάσταση | Όχι | Ναι, μέσω αίματος ή λέμφου |
| Μορφολογία κυττάρων | Παρόμοια με τα φυσιολογικά | Διαφορετική από τα φυσιολογικά |
| Επικινδυνότητα | Συνήθως χαμηλή, εκτός αν πιέζει ζωτικά όργανα λόγω μεγέθους | Υψηλή |
Τα προβλήματα υγείας που προκαλούνται στο άτομο εξαρτώνται από το μέγεθος του όγκου, από τη θέση του στο σώμα, από το στάδιο ανάπτυξής του, από το αν έχει εισβάλει στους γειτονικούς ιστούς και σε ποια έκταση, και από το αν έχει υπάρξει μετάσταση. Κάθε καρκίνος (π.χ. καρκίνος του πνεύμονα, της μήτρας, του προστάτη) έχει διαφορετικά συμπτώματα, διαφορετική εξέλιξη και επομένως αποτελεί διαφορετική ασθένεια — δεν υπάρχει «μία» θεραπεία ή «μία» πρόγνωση που να ισχύει για όλες τις μορφές καρκίνου.
Αίτια του καρκίνου
Ο καρκίνος είναι μια πολυσταδιακή και πολυπαραγοντική ασθένεια. Τα αίτια που τον προκαλούν έχουν αναζητηθεί:
- σε μολυσματικούς παράγοντες, όπως είναι οι ιοί,
- σε περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως είναι οι διάφορες ακτινοβολίες και χημικές ενώσεις,
- στον τρόπο ζωής που επιλέγουμε (κάπνισμα, κατάχρηση αλκοόλ, διατροφικές συνήθειες),
- στις αλλαγές του γενετικού υλικού (μεταλλάξεις).
Όλοι αυτοί οι παράγοντες, δρώντας ταυτόχρονα ή σωρευτικά, οδηγούν μακροπρόθεσμα στην εμφάνιση του καρκίνου. Κάθε παράγοντας που προκαλεί μεταλλάξεις μπορεί δυνητικά να προκαλέσει καρκίνο, είναι δηλαδή καρκινογόνος παράγων.
Ο ιός Epstein-Barr, ο ιός της ηπατίτιδας Β και οι ιοί των θηλωμάτων έχουν συνδεθεί με την εμφάνιση καρκίνου στον άνθρωπο. Από περιπτώσεις όπως το ατύχημα του Τσέρνομπιλ και τη ρίψη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι έχει φανεί ότι η έκθεση του ανθρώπου σε υψηλές δόσεις ραδιενέργειας συνδέεται με την ανάπτυξη του καρκίνου. Παρόμοια δεδομένα υπάρχουν και από την έκθεση του ανθρώπου σε διάφορες χημικές ουσίες στον εργασιακό χώρο.
Η μόνη περίπτωση στην οποία η συσχέτιση ανάμεσα σε περιβαλλοντικό παράγοντα και τον καρκίνο δεν αμφισβητείται είναι το κάπνισμα. Το κάπνισμα ευθύνεται για το 87% των καρκίνων του πνεύμονα και για το 30% όλων των θανάτων από καρκίνο παγκοσμίως. Οι άνδρες που καπνίζουν έχουν 22 φορές υψηλότερη θνησιμότητα από τους μη καπνιστές, ενώ οι γυναίκες που καπνίζουν έχουν 12 φορές υψηλότερη θνησιμότητα από τις μη καπνίστριες. Εκτός από τον καρκίνο του πνεύμονα, το κάπνισμα ενοχοποιείται και για άλλους τύπους καρκίνου, όπως του στόματος, του λάρυγγα, των νεφρών, του οισοφάγου και του παγκρέατος.
Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια
Τις τελευταίες δεκαετίες η έρευνα στη Μοριακή Βιολογία έχει προσανατολιστεί στη μελέτη των γονιδίων των καρκινικών κυττάρων και έχει εντοπίσει δύο κατηγορίες γονιδίων που παίζουν ρόλο στην καρκινογένεση: τα ογκογονίδια και τα ογκοκατασταλτικά γονίδια.
Τα ογκογονίδια ανακαλύφθηκαν αρχικά σε διάφορους ιούς οι οποίοι έχουν την ιδιότητα να μετατρέπουν, στο εργαστήριο, φυσιολογικά κύτταρα σε καρκινικά. Παρόμοια όμως γονίδια βρέθηκαν στη συνέχεια και στα φυσιολογικά κύτταρα και ονομάστηκαν πρωτοογκογονίδια. Τα γονίδια αυτά ρυθμίζουν τον πολλαπλασιασμό και τη διαφοροποίηση των κυττάρων σε φυσιολογικές συνθήκες. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, γονιδιακές μεταλλάξεις ή χρωμοσωμικές ανωμαλίες είναι δυνατόν να μετατρέψουν τα γονίδια αυτά σε ογκογονίδια, με συνέπεια την εμφάνιση καρκίνου.
Τα ογκοκατασταλτικά γονίδια, όπως δηλώνει το όνομά τους, καταστέλλουν την ανάπτυξη όγκων ρυθμίζοντας τη δράση των πρωτοογκογονιδίων που ελέγχουν τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων. Η απενεργοποίησή τους με γονιδιακή μετάλλαξη ή χρωμοσωμική ανωμαλία έχει ως συνέπεια τον ανεξέλεγκτο κυτταρικό πολλαπλασιασμό. Η μελέτη των ογκοκατασταλτικών γονιδίων και των προϊόντων τους μπορεί να οδηγήσει σε βελτιωμένες μεθόδους θεραπευτικής αντιμετώπισης του καρκίνου.
| Κατηγορία γονιδίου | Φυσιολογικός ρόλος | Τι συμβαίνει όταν «χαλάσει» |
|---|---|---|
| Πρωτοογκογονίδια | Ρυθμίζουν τον πολλαπλασιασμό και τη διαφοροποίηση των κυττάρων | Με μετάλλαξη μετατρέπονται σε ογκογονίδια, «πατώντας γκάζι» στη διαίρεση |
| Ογκοκατασταλτικά γονίδια | Καταστέλλουν (φρενάρουν) την ανάπτυξη όγκων | Η απενεργοποίησή τους αφαιρεί το «φρένο» της διαίρεσης |
Ρόλο στην καρκινογένεση παίζει επίσης και η απενεργοποίηση των γονιδίων που ελέγχουν την παραγωγή επιδιορθωτικών ενζύμων. Τα επιδιορθωτικά ένζυμα διορθώνουν λάθη που προκαλούνται είτε από εξωτερικούς παράγοντες, όπως η ακτινοβολία, είτε από τυχαία σφάλματα κατά την αντιγραφή του DNA.
Η εμφάνιση του καρκίνου οφείλεται στη συσσώρευση μεταλλάξεων στα παραπάνω γονίδια κατά τη διάρκεια της ζωής του ατόμου — γι' αυτό και ο καρκίνος είναι συχνότερος σε μεγαλύτερες ηλικίες, αφού χρειάζεται χρόνος για να συσσωρευτούν αρκετές μεταλλάξεις.
Στην περίπτωση του καρκίνου του παχέος εντέρου, οι ερευνητές, μελετώντας τα διαφορετικά στάδια εξέλιξής του, εντόπισαν μεταλλάξεις σε 5 διαφορετικά γονίδια. Μία ή δύο μεταλλάξεις φαίνεται ότι είναι αρκετές για την ανάπτυξη ενός καλοήθους όγκου, ενώ για την ανάπτυξη ενός κακοήθους όγκου υπολογίζεται ότι απαιτούνται πάνω από 5 μεταλλάξεις. Αυτό εξηγεί γιατί ο καρκίνος αναπτύσσεται σταδιακά, μέσα από διαδοχικά στάδια, και όχι απότομα.
Είναι ο καρκίνος κληρονομικός;
Το γεγονός ότι τα καρκινικά κύτταρα διαθέτουν μεταλλαγμένα γονίδια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο καρκίνος είναι κληρονομικό νόσημα. Οι περισσότερες μεταλλάξεις αυτές συμβαίνουν σε σωματικά κύτταρα, έχουν επιπτώσεις μόνο στο συγκεκριμένο άτομο και δεν κληρονομούνται από τους απογόνους του.
Μόνο εάν μια μετάλλαξη συμβεί στα άωρα γεννητικά κύτταρα, από τα οποία προέρχονται οι γαμέτες, υπάρχει η πιθανότητα να κληρονομηθεί από τους γονείς στους απογόνους, οι οποίοι θα πρέπει να υποστούν και άλλες μεταλλάξεις κατά τη διάρκεια της ζωής τους για να εκδηλώσουν καρκίνο. Στην περίπτωση αυτή μιλάμε για γενετική προδιάθεση των ατόμων μιας οικογένειας σε κάποιο είδος καρκίνου, δηλαδή για αυξημένη πιθανότητα να πάθουν καρκίνο σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό — όχι για βεβαιότητα ότι θα αρρωστήσουν.
Γυναίκες των οποίων οι μητέρες έπασχαν από καρκίνο του μαστού έχουν διπλάσια πιθανότητα από τον γενικό πληθυσμό να εμφανίσουν αυτή τη μορφή καρκίνου. Ωστόσο, μόνο ένα μικρό ποσοστό (1-2%) σπάνιων μορφών καρκίνου εμφανίζει σαφή κληρονομικότητα. Το να έχει κάποιος γενετική προδιάθεση σημαίνει αυξημένο κίνδυνο, όχι ότι θα αναπτύξει σίγουρα καρκίνο· αντίστροφα, κάποιος χωρίς οικογενειακό ιστορικό δεν είναι απρόσβλητος.
Θεραπευτική αντιμετώπιση
Υπάρχουν τέσσερις γενικοί τρόποι αντιμετώπισης του καρκίνου, ενώ μελετώνται πειραματικά και αρκετές άλλες θεραπείες και εμβόλια.
| Μέθοδος | Πώς δρα | Πότε χρησιμοποιείται κυρίως |
|---|---|---|
| Χειρουργική επέμβαση | Αφαιρεί τον καρκινικό όγκο μαζί με περιβάλλοντες ιστούς που πιθανόν περιέχουν καρκινικά κύτταρα | Για πλήρη θεραπεία ή για ανακούφιση συμπτωμάτων· συχνά σε συνδυασμό με ακτινοθεραπεία ή χημειοθεραπεία |
| Ακτινοθεραπεία | Καταστρέφει τα καρκινικά κύτταρα του όγκου με ακτινοβολία | Σε εντοπισμένους όγκους |
| Χημειοθεραπεία | Ισχυρά φάρμακα, τοξικά για τα διαιρούμενα κύτταρα, φτάνουν μέσω του αίματος σε όλο το σώμα | Όταν έχει ήδη γίνει μετάσταση |
| Ανοσοθεραπεία | Ενεργοποιεί το ανοσοβιολογικό σύστημα (ειδικότερα τα κυτταροτοξικά Τ-λεμφοκύτταρα) εναντίον των καρκινικών κυττάρων | Σε συνδυασμό με άλλες θεραπείες ή για συγκεκριμένους τύπους καρκίνου |
Η χειρουργική επέμβαση μπορεί να συνδυαστεί με ακτινοθεραπεία ή χημειοθεραπεία, πριν ή μετά την επέμβαση.
Τα φάρμακα της χημειοθεραπείας είναι τοξικά για όλα τα κύτταρα που βρίσκονται σε φάση διαίρεσης — όχι μόνο για τα καρκινικά. Έτσι, εκτός από τα καρκινικά κύτταρα, καταστρέφονται και υγιή κύτταρα του οργανισμού που διαιρούνται συχνά, όπως τα κύτταρα του επιθηλίου του εντέρου, τα κύτταρα του αίματος και του δέρματος. Γι' αυτόν τον λόγο η χημειοθεραπεία μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες όπως απώλεια μαλλιών, ναυτία, εμετό και αίσθημα κόπωσης — παρενέργειες που όμως υποχωρούν μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας.
Γίνονται επίσης προσπάθειες για τη δημιουργία εμβολίων για συγκεκριμένους τύπους καρκίνου. Στις Η.Π.Α. και στον Καναδά κυκλοφορεί ήδη ένα εμβόλιο κατά του κακοήθους μελανώματος, ενός τύπου καρκίνου του δέρματος.
Σήμερα εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο είτε έχουν πλήρως θεραπευτεί από τον καρκίνο είτε επιβιώνουν με κάποια θεραπεία. Σε κάθε περίπτωση, όσο πιο γρήγορα εντοπιστεί ο καρκίνος, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες αντιμετώπισής του και επιβίωσης του ατόμου. Επομένως η έγκαιρη διάγνωση είναι ένα ισχυρό όπλο στη μάχη κατά του καρκίνου.
Πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση
Παρά τις εντατικές προσπάθειες των επιστημόνων, η μάχη με τον καρκίνο συνεχίζεται. Η αποκρυπτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος αναμένεται να οδηγήσει στην ανακάλυψη και άλλων γονιδίων που εμπλέκονται στην καρκινογένεση, ίσως μάλιστα να αποκαλύψει και τα αίτια της διαφορετικής ευπάθειας που έχουν οι άνθρωποι απέναντι στη νόσο. Ανοικτή είναι επίσης η προοπτική της γονιδιακής θεραπείας, ενώ ελπιδοφόρα παραμένει και η προοπτική δημιουργίας εμβολίων για συγκεκριμένες μορφές καρκίνου.
Ιδιαίτερη σημασία όμως στην αντιμετώπιση του καρκίνου έχει η πρόληψη. Αλλαγές στον τρόπο ζωής μας μπορούν να μειώσουν σημαντικά την πιθανότητα να αναπτύξουμε καρκίνο:
- αποφυγή ή διακοπή του καπνίσματος,
- τακτική σωματική άσκηση,
- υγιεινή διατροφή,
- αποφυγή της άσκοπης έκθεσης στον ήλιο.
Για κάποιες μορφές καρκίνου υπάρχουν εξειδικευμένα τεστ ελέγχου, τα οποία, όταν επαναλαμβάνονται σε τακτά χρονικά διαστήματα, επιτρέπουν την έγκαιρη διάγνωση:
- η μαστογραφία για τον καρκίνο του στήθους,
- το τεστ Παπανικολάου για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας,
- η αιματολογική εξέταση PSA για τον καρκίνο του προστάτη.
Η ενημέρωση του πληθυσμού για όλα αυτά τα θέματα είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Ο Γιώργος Παπανικολάου γεννήθηκε το 1883 στην Κύμη, σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στη Γερμανία. Το 1913 μετακόμισε στις Η.Π.Α., όπου εργάστηκε στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ της Νέας Υόρκης μελετώντας το κολπικό επίχρισμα των θηλαστικών. Οι έρευνές του επεκτάθηκαν σε καρκινοπαθείς και θεμελίωσαν τη μέθοδο έγκαιρης διάγνωσης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας που φέρει το όνομά του, γνωστή διεθνώς ως Pap-test. Προτάθηκε για το Βραβείο Νόμπελ και τιμήθηκε με πολλά αμερικανικά βραβεία. Ο τακτικός έλεγχος των γυναικών με το τεστ Παπανικολάου μπορεί να επιτύχει την πρόληψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας σχεδόν 100%.
Ορισμένα ενδεικτικά συμπτώματα, όταν είναι επίμονα, αξίζει να οδηγούν σε ιατρική εξέταση, καθώς μπορεί να αποτελούν πρώιμες ενδείξεις καρκίνου:
- ασυνήθιστες αιμορραγίες ή εκκρίσεις,
- διόγκωση του μαστού ή εμφάνιση εξογκώματος,
- πληγή που δεν επουλώνεται,
- αλλαγές στην αφόδευση ή στην ούρηση,
- επίμονη βραχνάδα ή βήχας,
- επίμονη δυσπεψία ή δυσκολία στην κατάποση,
- αλλαγή σε μια ελιά.