Προβληματισμοί από την Αξιοποίηση των Επιτευγμάτων της Γενετικής – Βιοηθική 🧬

Οι δυνατότητες της νέας γενετικής είναι τόσες πολλές, που πολλοί άνθρωποι πιστεύουν πως δεν έχουμε ακόμα φανταστεί τι μπορεί να συμβεί στο μέλλον. Η γενετική μηχανική, για παράδειγμα, προσφέρει αναμφισβήτητα πολλά πλεονεκτήματα, ιδιαίτερα στον τομέα της γονιδιακής θεραπείας και στην παραγωγή φαρμάκων. Όμως, μαζί με τα οφέλη, προκύπτει και έντονος προβληματισμός με ηθικές και νομικές προεκτάσεις, που αφορούν τόσο τον άνθρωπο όσο και το περιβάλλον.

Ηθικά ερωτήματα γύρω από τον άνθρωπο

Ένα πρώτο ερώτημα αφορά την πρόβλεψη ασθενειών: η δυνατότητα να προβλέψουμε την πιθανή μελλοντική εκδήλωση μιας γενετικής ασθένειας σε ένα άτομο δεν έχει πάντοτε θετικές συνέπειες για το ίδιο το άτομο και την οικογένειά του. Η γνώση αυτή μπορεί να δημιουργήσει άγχος, αλλά και πρακτικά προβλήματα: πώς, για παράδειγμα, θα αντιμετωπίσει έναν μελλοντικό ασθενή μια ασφαλιστική εταιρεία, αν γνωρίζει εκ των προτέρων ότι το άτομο κινδυνεύει να αναπτύξει μια σοβαρή πάθηση;

Ένα δεύτερο ζήτημα αφορά τη χρήση γενετικά τροποποιημένων ιών ως φορέων θεραπείας. Έστω, για παράδειγμα, ότι κατασκευάζουμε έναν γενετικά τροποποιημένο ιό που μεταφέρει το φυσιολογικό γονίδιο της ινσουλίνης και τον εισάγουμε σε ένα διαβητικό άτομο, με στόχο ο ιός να παραμείνει στα κύτταρα του παγκρέατος και να θεραπεύσει τον ασθενή. Το πλεονέκτημα μιας τέτοιας θεραπείας είναι σαφές. Όμως τι θα συμβεί αν, κατά τύχη, ο ιός μολύνει και άλλα κύτταρα του οργανισμού; Επιπλέον, δεν μπορεί να αποκλειστεί η πιθανότητα ο ίδιος ο ανενεργός ιός να μετατραπεί σε παθογόνο.

Ένα τρίτο, ακόμη πιο θεμελιώδες ερώτημα, είναι αν είναι ηθικό να έχουμε τη δυνατότητα να τροποποιούμε «κατά παραγγελία» τα κληρονομικά χαρακτηριστικά ενός ατόμου. Τι θα συνέβαινε, για παράδειγμα, αν κάποιος επιθυμούσε να εισαγάγει σε ένα έμβρυο γονίδια για συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που το άτομο δεν θα διέθετε φυσιολογικά, όπως γονίδια για ξανθά μαλλιά, γαλανά μάτια ή γονίδια που σχετίζονται με τον βαθμό ευφυΐας;

Γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί και περιβάλλον

Παρόμοιοι προβληματισμοί αναπτύσσονται και σε ό,τι αφορά τη δημιουργία και την απελευθέρωση στο περιβάλλον γενετικά τροποποιημένων οργανισμών, ιδίως φυτών. Πώς θα επηρεάσουν τους άλλους οργανισμούς που ζουν στο ίδιο περιβάλλον; Θα διαταραχθεί η ισορροπία του οικοσυστήματος; Το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό: όταν στο παρελθόν κάποιο είδος εισήχθη σε ένα οικοσύστημα από τον άνθρωπο, οι συνέπειες, τις περισσότερες φορές, ήταν αρνητικές για τους οργανισμούς που ζούσαν ήδη εκεί.

Σημαντικά είναι επίσης τα ερωτήματα που αφορούν την κατανάλωση των γενετικά τροποποιημένων προϊόντων: είναι ασφαλή για την υγεία των καταναλωτών;

Η βιοηθική ως επιστημονικός κλάδος

Οι προβληματισμοί που προκύπτουν από τις εφαρμογές της σύγχρονης βιολογίας και γενετικής εξετάζονται από τον επιστημονικό κλάδο της βιοηθικής. Η βιοηθική ασχολείται με τα θέματα ηθικής που έχουν σχέση με όλες τις μορφές ζωής. Στοχεύει στη διατύπωση γενικών κανόνων σε σχέση με τις πρακτικές που εφαρμόζουμε, με σκοπό την ειρηνική ανάπτυξη της ανθρωπότητας και την αρμονική συνύπαρξή της με το περιβάλλον.

Η βιοτεχνολογία, χάρη στην ανάπτυξη της γενετικής μηχανικής, έχει αλματώδη εξέλιξη τα τελευταία χρόνια. Έχουμε πλέον τη δυνατότητα να κατασκευάζουμε γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς, δηλαδή οργανισμούς στους οποίους έχουμε επέμβει και έχουμε τροποποιήσει το γενετικό τους υλικό. Τα επιτεύγματα της τεχνολογίας του ανασυνδυασμένου DNA είναι πολλά: η χαρτογράφηση του γονιδιώματος του ανθρώπου, η γονιδιακή θεραπεία, καθώς και η παραγωγή φαρμάκων, εμβολίων και ορών με χαμηλό κόστος και χωρίς σημαντικές παρενέργειες για τα άτομα που τα λαμβάνουν.

Βεβαίως, μια τόσο μεγάλη επέμβαση του ανθρώπου σε βιολογικές διαδικασίες κάνει κάποιους σκεφτικούς και εγείρει σημαντικά ερωτηματικά για το μέλλον της ανθρωπότητας και του πλανήτη. Ακριβώς αυτός ο προβληματισμός αποτελεί το αντικείμενο μελέτης της βιοηθικής.

Η βιολογία στην υπηρεσία της εγκληματολογίας

Οι νέες τεχνικές που έχει στη διάθεσή της η βιολογία τα τελευταία χρόνια επιτρέπουν πλέον την ανάλυση DNA, η οποία μπορεί να χρησιμεύσει τόσο στη διαπίστωση της πατρότητας όσο και στην ανακάλυψη εγκληματιών. Στη δεύτερη περίπτωση, συλλέγεται βιολογικό υλικό από τον τόπο ενός εγκλήματος (τρίχες, αίμα κ.τ.λ.) και γίνεται ανάλυση DNA. Αν υπάρχει κάποιος ύποπτος, μπορεί να γίνει σύγκριση του DNA του υπόπτου με το DNA που βρέθηκε στον τόπο του εγκλήματος, και τα αποτελέσματα της σύγκρισης μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αποδεικτικά στοιχεία στη δίκη.

Σήμερα η τεχνική αυτή αποτελεί σχεδόν ρουτίνα για την εγκληματολογία, αν και σε πολλές περιπτώσεις υπάρχουν ακόμα κάποια νομικά κενά σχετικά με τον τρόπο χρήσης και αξιοποίησής της.

Λέξεις-κλειδιά