Παρεμβάσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον 🌍
Κάθε οικοσύστημα διαθέτει ρυθμιστικούς μηχανισμούς που περιορίζουν την υπερβολική αύξηση των διάφορων πληθυσμών και διατηρούν την ισορροπία του. Ο άνθρωπος όμως, σε αντίθεση με τα υπόλοιπα είδη του πλανήτη, κατάφερε να ξεπεράσει αυτούς τους μηχανισμούς: τα τελευταία τετρακόσια χρόνια ο ανθρώπινος πληθυσμός αυξήθηκε υπερβολικά. Αυτό που δεν κατάφερε ο άνθρωπος να ξεπεράσει είναι οι συνέπειες που έχει η ίδια αυτή αύξηση στο περιβάλλον.
Οι αυξημένες ανάγκες ενός τόσο μεγάλου πληθυσμού —για τροφή, για κατοικία, για εργασία, για μετακίνηση— καθώς και η συσσώρευση άχρηστων ουσιών που παράγει η καθημερινή ζωή και η παραγωγή, ασκούν συνεχή πίεση στο περιβάλλον. Μεγάλο μέρος της ξηράς της Γης χρησιμοποιείται πλέον για καλλιέργειες, για την επέκταση των πόλεων ή για τη χάραξη δρόμων.
Ρύποι και ρύπανση
Η ανάπτυξη της βιομηχανίας και η υπερβολική χρήση αυτοκινήτων απαιτούν μεγάλη κατανάλωση ορυκτών καυσίμων, όπως τα προϊόντα πετρελαίου. Όταν όμως καίγονται αυτές οι ενώσεις, ελευθερώνονται στην ατμόσφαιρα διάφορα αέρια που βλάπτουν τους οργανισμούς. Τα καυσαέρια, ουσίες όπως τα εντομοκτόνα και τα παρασιτοκτόνα, ακτινοβολίες όπως η ραδιενέργεια, καθώς και άλλες μορφές ενέργειας που απελευθερώνονται από ποικίλες ανθρώπινες δραστηριότητες ονομάζονται ρύποι.
Οι ρύποι προκαλούν ρύπανση, δηλαδή μεταβάλλουν τη φυσική ή τη χημική σύσταση —ποιοτικά ή ποσοτικά— του αέρα, του νερού ή του εδάφους. Ρύπανση μπορεί να προκληθεί και από φυσικά αίτια, όπως η έκρηξη ενός ηφαιστείου ή μια αμμοθύελλα, όμως το μεγαλύτερο ποσοστό της οφείλεται σε ανθρώπινες δραστηριότητες.
Το περιβάλλον μπορεί να επιβαρυνθεί και με άλλον τρόπο: όταν η επιβάρυνση προκαλείται από παθογόνους μικροοργανισμούς, δεν μιλάμε πια για ρύπανση αλλά για μόλυνση.
Οι δύο όροι μπερδεύονται εύκολα, αλλά η διάκριση είναι συγκεκριμένη: ρύπανση έχουμε όταν η αιτία είναι ρύποι —χημικές ουσίες, ακτινοβολίες, άλλες μορφές ενέργειας. Μόλυνση έχουμε όταν η αιτία είναι παθογόνοι μικροοργανισμοί. Το «ποιος φταίει» καθορίζει τη λέξη, όχι το «πού» εμφανίζεται το πρόβλημα.
Η ρύπανση του αέρα
Η ρύπανση του ατμοσφαιρικού αέρα οφείλεται κυρίως στα προϊόντα της καύσης των ορυκτών καυσίμων από τα αυτοκίνητα και τις βιομηχανίες. Αυτοί οι ρύποι προκαλούν σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα: την ένταση του φαινομένου του θερμοκηπίου, την εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος, το φωτοχημικό νέφος και την όξινη βροχή.
Το φαινόμενο του θερμοκηπίου
Η ηλιακή ακτινοβολία διαπερνά την ατμόσφαιρα και φτάνει στην επιφάνεια της Γης. Ένα μέρος της απορροφάται από την επιφάνεια του πλανήτη και το υπόλοιπο ανακλάται προς το διάστημα. Ένα τμήμα όμως αυτής της ανακλώμενης ακτινοβολίας συγκρατείται από ένα στρώμα αερίων της ατμόσφαιρας —για παράδειγμα διοξείδιο του άνθρακα και υδρατμούς— αντί να διαφύγει. Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση της θερμοκρασίας του ατμοσφαιρικού αέρα κοντά στην επιφάνεια της Γης. Το φαινόμενο ονομάζεται φαινόμενο του θερμοκηπίου, επειδή λειτουργεί με τρόπο ανάλογο μ' αυτόν ενός πραγματικού θερμοκηπίου.
Χάρη σε αυτό το φαινόμενο, η μέση θερμοκρασία στην επιφάνεια της Γης διαμορφώνεται στους 15°C — μια θερμοκρασία που επιτρέπει την ανάπτυξη της ζωής. Τα τελευταία χρόνια όμως, η απελευθέρωση στην ατμόσφαιρα μεγάλων ποσοτήτων διοξειδίου του άνθρακα, κυρίως από τις βιομηχανίες και τα αυτοκίνητα, κάνει το φαινόμενο εντονότερο: συγκρατούνται μεγαλύτερα ποσά ακτινοβολίας, και η θερμοκρασία της Γης αυξάνεται περισσότερο από το φυσιολογικό.
Χωρίς το φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου, η Γη θα ήταν πολύ πιο κρύα από ό,τι είναι σήμερα. Το πρόβλημα δεν είναι το φαινόμενο καθαυτό —χωρίς αυτό δεν θα υπήρχε ζωή όπως τη γνωρίζουμε— αλλά η υπερβολική ένταση που παίρνει εξαιτίας των ανθρώπινων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.
Αυτή η μη φυσιολογική αύξηση της θερμοκρασίας μπορεί να οδηγήσει σε λιώσιμο των πάγων στους πόλους, με αποτέλεσμα την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, την απώλεια χερσαίων εκτάσεων και μια γενικότερη αλλαγή του κλίματος της Γης.
Το φωτοχημικό νέφος
Σε μεγάλες πόλεις, όπως η Αθήνα, παρατηρείται συχνά μείωση της ορατότητας εξαιτίας του λεγόμενου «νέφους». Πρόκειται για συσσώρευση αέριων ρύπων που προέρχονται κυρίως από τις μηχανές καύσης των βιομηχανιών και των αυτοκινήτων. Στο φωτοχημικό νέφος συμμετέχουν διάφορα οξείδια του αζώτου, το μονοξείδιο του άνθρακα και το όζον. Αυτοί οι ρύποι προκαλούν σημαντικά προβλήματα υγείας στους ανθρώπους που ζουν στις μεγαλουπόλεις και τους εισπνέουν καθημερινά.
Η εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος
Το όζον δεν είναι πάντα «κακό»: όταν βρίσκεται στα κατώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας θεωρείται ρύπος, όμως στα ανώτερα τμήματα της ατμόσφαιρας υπάρχει φυσιολογικά και παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Εκεί σχηματίζει μια στιβάδα και απορροφά μεγάλο ποσοστό της υπεριώδους ακτινοβολίας, προστατεύοντας έτσι τους οργανισμούς στην επιφάνεια της Γης.
Όταν όμως ελευθερώνονται στον αέρα χλωροφθοράνθρακες (freon ή CFCs), το όζον της στιβάδας αυτής καταστρέφεται. Έτσι η στιβάδα εξασθενεί, με αποτέλεσμα να διέρχεται από την ατμόσφαιρα μεγαλύτερο ποσό υπεριώδους ακτινοβολίας — μια ακτινοβολία επικίνδυνη για τους οργανισμούς, που μπορεί να προκαλέσει, για παράδειγμα, καρκίνο του δέρματος.
Ακόμη κι αν από σήμερα δεν χρησιμοποιούνταν ποτέ ξανά χλωροφθοράνθρακες, το όζον της στιβάδας θα συνέχιζε να καταστρέφεται για δεκαετίες ακόμη, εξαιτίας των ποσοτήτων που έχουν ήδη απελευθερωθεί στην ατμόσφαιρα και παραμένουν εκεί.
Η όξινη βροχή
Βιομηχανίες που χρησιμοποιούν υγρά καύσιμα επιβαρύνουν τον ατμοσφαιρικό αέρα με διοξείδιο του θείου και οξείδια του αζώτου. Τα αέρια αυτά ενώνονται με τους υδρατμούς της ατμόσφαιρας και μετατρέπονται σε οξέα —νιτρικό και θειώδες. Τα οξέα αυτά επιστρέφουν στη Γη διαλυμένα στο νερό της βροχής: αυτή είναι η όξινη βροχή, που προκαλεί καταστροφές στο φύλλωμα των δέντρων, στους υδρόβιους οργανισμούς και ακόμη και στα μαρμάρινα μνημεία.
Οι αέριοι ρύποι που προκαλούν την όξινη βροχή μεταφέρονται από τους ανέμους σε άλλες περιοχές, μακριά από τον τόπο παραγωγής τους. Γι' αυτό η όξινη βροχή μπορεί να καταστρέφει δάση ακόμη και σε χώρες που δεν διαθέτουν καθόλου βιομηχανία ή άλλες πηγές ρύπανσης.
Η ρύπανση των υδάτων
Οι περισσότερες ανθρώπινες δραστηριότητες που ρυπαίνουν το περιβάλλον γίνονται στην ξηρά, όμως αρκετές από αυτές ευθύνονται και για τη ρύπανση των υδάτων. Στις θάλασσες, στις λίμνες και στα ποτάμια διοχετεύονται τα αστικά λύματα των πόλεων και τα απόβλητα των βιομηχανιών. Εκεί καταλήγουν επίσης τα λιπάσματα, τα φυτοφάρμακα και τα εντομοκτόνα, που τα παρασύρει το νερό της βροχής από τους αγρούς. Όλες αυτές οι ουσίες διαταράσσουν την ισορροπία των υδάτινων οικοσυστημάτων, με αποτέλεσμα τον θάνατο και επομένως τη μείωση του αριθμού ορισμένων υδρόβιων οργανισμών.
Στα απόβλητα ορισμένων βιομηχανιών περιέχονται μέταλλα όπως ο υδράργυρος, ο ψευδάργυρος και ο μόλυβδος. Αυτά τα μέταλλα εισέρχονται στους υδρόβιους οργανισμούς και, μέσα από τις τροφικές αλυσίδες, καταλήγουν τελικά στον άνθρωπο, με πολύ σοβαρές συνέπειες για την υγεία του.
Ο ευτροφισμός
Οι οργανισμοί του φυτοπλαγκτού ανήκουν στους παραγωγούς των υδάτινων οικοσυστημάτων: χρησιμοποιούν τις αζωτούχες ενώσεις που φτάνουν στο νερό —από τα λιπάσματα και τα αστικά λύματα— ως θρεπτικές ουσίες. Όταν λοιπόν οι συγκεντρώσεις αζωτούχων ενώσεων στα νερά είναι υψηλές, το φυτοπλαγκτόν βρίσκει άφθονη «τροφή» και ο πληθυσμός του αυξάνεται απότομα.
Αυτή η ραγδαία αύξηση του φυτοπλαγκτού ονομάζεται ευτροφισμός και έχει σοβαρές συνέπειες: όταν τα φυτοπλαγκτονικά κύτταρα πεθαίνουν, οι αποικοδομητές που τα διασπούν καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες οξυγόνου από το νερό. Το διαλυμένο οξυγόνο του νερού είναι ήδη πολύ λιγότερο —περίπου 30 φορές— από εκείνο της ατμόσφαιρας, οπότε η επιπλέον κατανάλωσή του μπορεί να το εξαντλήσει. Έτσι, ζώα όπως τα μεγάλα ψάρια, που χρειάζονται περισσότερο οξυγόνο, καταλήγουν να πεθαίνουν από ασφυξία.
Φαίνεται παράδοξο, αλλά η υπερβολική αύξηση ενός παραγωγού —του φυτοπλαγκτού— καταλήγει να σκοτώνει άλλους οργανισμούς. Το κλειδί είναι το οξυγόνο: όσο περισσότερο φυτοπλαγκτόν πεθαίνει και αποικοδομείται, τόσο περισσότερο οξυγόνο καταναλώνεται, μέχρι να μη μένει αρκετό για τους οργανισμούς που το χρειάζονται για να αναπνεύσουν.
Η ρύπανση του εδάφους
Η ρύπανση του εδάφους είναι εξίσου σημαντική με την ατμοσφαιρική και εκείνη των υδάτων. Οι σημαντικότεροι ρύποι που συναντάμε στο έδαφος είναι ραδιενεργές ουσίες, εντομοκτόνα, καθώς και μέταλλα όπως ο μόλυβδος και ο υδράργυρος.
Προβλήματα στο έδαφος δημιουργούνται επίσης από τις ανεξέλεγκτες χωματερές, στις οποίες συσσωρεύονται τα αστικά απορρίμματα, αλλά και από τις πυρκαγιές. Οι πυρκαγιές είναι συχνές στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες περιοχές της Μεσογείου, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού: το άνυδρο και θερμό καλοκαίρι του μεσογειακού κλίματος, σε συνδυασμό με τα συσσωρευμένα στο έδαφος ξερά φύλλα, ευνοεί την εξάπλωσή τους.
Ένα καμένο δάσος μπορεί να ξαναδημιουργηθεί, αρκεί να μη συμβούν επανειλημμένες πυρκαγιές και να μην καταστραφούν τα νεαρά φυτά από την υπερβόσκηση. Αν όμως αυτό δεν τηρηθεί, το έδαφος παρασύρεται από τα νερά των καταρρακτωδών φθινοπωρινών βροχών, αφού δεν υπάρχουν πια φυτά να το συγκρατήσουν με τις ρίζες τους — και ακολουθούν πλημμύρες.
Η σύνδεση δεν είναι τυχαία: οι ρίζες των φυτών συγκρατούν το έδαφος. Όταν μια πυρκαγιά καταστρέφει τη βλάστηση —και ειδικά αν το ίδιο δάσος καεί επανειλημμένα ή δεν προλαβαίνει να αναγεννηθεί λόγω υπερβόσκησης— το έδαφος μένει απροστάτευτο. Οι έντονες φθινοπωρινές βροχές τότε το παρασύρουν, με αποτέλεσμα πλημμύρες στις περιοχές γύρω από το καμένο δάσος.