Τα Δημόσια Οικονομικά 💰
Η σημασία του δημόσιου τομέα στις σύγχρονες οικονομίες είναι μεγάλη. Οι δημόσιες δαπάνες και οι διάφορες μορφές φορολογίας έχουν τρεις βασικές επιδράσεις στη λειτουργία της οικονομίας.
Οι Τρεις Βασικές Επιδράσεις
(α) Μεταβάλλουν την κατανομή των παραγωγικών συντελεστών στις διάφορες παραγωγικές δραστηριότητες. Δηλαδή περισσότεροι παραγωγικοί συντελεστές αφιερώνονται στην παραγωγή των προϊόντων, τα οποία το κράτος επιθυμεί για διάφορους λόγους να ενισχύσει, και λιγότεροι στην παραγωγή των προϊόντων, των οποίων την κατανάλωση θέλει να μειώσει. Για παράδειγμα, οι δημόσιες δαπάνες για βελτίωση της αγροτικής παραγωγής αυξάνουν την παραγωγή γεωργικών προϊόντων, ενώ αντίθετα, η επιβολή μεγάλης φορολογίας σε πολυτελή προϊόντα μειώνει τη ζήτησή τους και στη συνέχεια την παραγωγή.
(β) Μεταβάλλουν το επίπεδο του εισοδήματος. Η αύξηση των δαπανών και η μείωση της φορολογίας αυξάνουν την παραγωγή και το εισόδημα, ενώ η μείωση των δαπανών και η αύξηση της φορολογίας έχουν τα αντίθετα αποτελέσματα.
(γ) Μεταβάλλουν το μέγεθος των επενδύσεων και, συνεπώς, το μέγεθος του κεφαλαίου της οικονομίας, με συνέπεια τη μεταβολή του ρυθμού ανάπτυξης της οικονομίας. Για παράδειγμα, δημόσιες δαπάνες που γίνονται σε έργα παραγωγικά αυξάνουν την υποδομή και την παραγωγικότητα της οικονομίας και ταυτόχρονα αυξάνουν τον ρυθμό ανάπτυξής της.
Τα δημόσια οικονομικά δεν είναι μόνο δαπάνες· περιλαμβάνουν εξίσου τα δημόσια έσοδα, δηλαδή τους τρόπους με τους οποίους το κράτος εξασφαλίζει τα χρήματα που θα ξοδέψει.
Δημόσια Έξοδα 💼
Οι δαπάνες του δημόσιου τομέα περιλαμβάνουν πολλές και διαφορετικές μεταξύ τους κατηγορίες δαπανών, όπως είναι οι μισθοί των δημοσίων υπαλλήλων, η αγορά υλικού για τη δημόσια διοίκηση, η εκτέλεση διάφορων έργων (π.χ. δρόμων), οι στρατιωτικές δαπάνες, οι υποτροφίες, τα επιδόματα ανεργίας κτλ.
Πολλές φορές είναι χρήσιμο οι δημόσιες δαπάνες να διακρίνονται σε κατηγορίες, ανάλογα με το κριτήριο που κάθε φορά θεωρείται χρήσιμο.
Διάκριση με κριτήριο το είδος της δαπάνης
Μια διάκριση των δαπανών είναι σε δαπάνες για προϊόντα και υπηρεσίες και σε μεταβιβαστικές πληρωμές.
| Κατηγορία δαπάνης | Τι περιλαμβάνει | Σχέση με παραγωγή |
|---|---|---|
| Δαπάνες για προϊόντα και υπηρεσίες | Μισθοί υπαλλήλων, αγορά προϊόντων κάθε είδους, ενοίκια κτιρίων/οικοπέδων | Δημιουργούν παραγωγή και εισόδημα· καταλήγουν αμοιβή κάποιου συντελεστή για τη συμβολή του στην παραγωγή |
| Μεταβιβαστικές πληρωμές | Επιδόματα ανεργίας, υποτροφίες κτλ. | Δεν αποτελούν τμήμα του εθνικού εισοδήματος· είναι απλώς μεταβιβάσεις εισοδήματος μεταξύ ατόμων |
Το κριτήριο της διάκρισης είναι ότι οι δαπάνες για προϊόντα και υπηρεσίες δημιουργούν παραγωγή και εισόδημα, ενώ οι μεταβιβαστικές πληρωμές, παρότι αποτελούν εισόδημα για όσους τις λαμβάνουν, δεν δημιουργούν παραγωγή.
Οι δαπάνες της πρώτης κατηγορίας περιλαμβάνουν τόσο δαπάνες με καταναλωτικό χαρακτήρα (π.χ. αγορά γραφικής ύλης, μισθοί) όσο και δαπάνες που είναι επενδύσεις και αυξάνουν το κεφάλαιο της οικονομίας.
Διάκριση με κριτήριο τον σκοπό
Μια άλλη διάκριση των δημόσιων δαπανών γίνεται με κριτήριο τον σκοπό τους: οι δαπάνες κατατάσσονται σε ομοειδείς κατηγορίες, ανάλογα με το αντικείμενό τους. Κάθε κατηγορία μπορεί να περιλαμβάνει δαπάνες που προορίζονται για επενδύσεις, για υπηρεσίες ή για μεταβιβαστικές πληρωμές.
Οι δαπάνες για την παιδεία περιλαμβάνουν κατασκευή σχολικών κτιρίων (επένδυση), μισθούς καθηγητών (υπηρεσία) και υποτροφίες (μεταβιβαστική πληρωμή) — δηλαδή συνδυάζουν και τις τρεις μορφές δαπάνης μέσα στην ίδια κατηγορία σκοπού.
Η διάκριση «προϊόντα/υπηρεσίες – μεταβιβαστικές πληρωμές» έχει κριτήριο το είδος της δαπάνης, ενώ η διάκριση σε ομοειδείς κατηγορίες έχει κριτήριο τον σκοπό της δαπάνης. Η δεύτερη διάκριση μπορεί να περιέχει και τις τρεις μορφές δαπάνης της πρώτης μέσα στην ίδια κατηγορία.
Τα Έσοδα του Δημοσίου 💸
Τα έσοδα του δημόσιου τομέα, με τα οποία καλύπτονται οι δημόσιες δαπάνες, προέρχονται από διάφορες πηγές, όπως είναι οι φόροι, ο δανεισμός, διάφορα έσοδα από επιβολή τελών, έσοδα από επιχειρηματική δραστηριότητα κτλ. Οι κυριότερες πηγές εσόδων είναι οι φόροι και ο δανεισμός.
Φόροι 🧾
Οι φόροι είναι χρηματικά ποσά που οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να καταβάλλουν στο Δημόσιο, χωρίς ειδική αντιπαροχή του Δημοσίου που να συνδέεται άμεσα με την καταβολή του φόρου.
Το ποσό του φόρου που πληρώνει κάθε πολίτης εξαρτάται από τη φορολογική βάση και τον φορολογικό συντελεστή. Φορολογική βάση είναι το εισόδημα, η περιουσία και η δαπάνη του φορολογουμένου. Ο φορολογικός συντελεστής είναι το ποσό του φόρου που αντιστοιχεί σε κάθε μονάδα της φορολογικής βάσης και εκφράζεται ως ποσοστό.
Για παράδειγμα, αν ως μονάδα της φορολογικής βάσης (του εισοδήματος) πάρουμε τα 100 ευρώ και το ποσό του φόρου για κάθε μονάδα είναι 15 ευρώ, τότε ο φορολογικός συντελεστής είναι 15 για κάθε 100 ευρώ, δηλαδή 15%. Έτσι, ένα άτομο με συνολικό εισόδημα 500 ευρώ θα πληρώσει φόρο συνολικά 75 ευρώ.
Διάκριση φόρων με κριτήριο τη φορολογική βάση
Με κριτήριο τη φορολογική βάση, οι φόροι διακρίνονται σε:
| Είδος φόρου | Βάση υπολογισμού | Χαρακτηρισμός |
|---|---|---|
| Φόροι εισοδήματος | Το εισόδημα του φορολογουμένου (φυσικού ή νομικού προσώπου) | Λέγονται και άμεσοι φόροι |
| Φόροι περιουσίας | Η καθαρή αξία της περιουσίας, ή η μεταβίβασή της (κληρονομιά, δωρεά κτλ.) | — |
| Φόροι δαπάνης | Το ποσό που πληρώνει ο αγοραστής κατά την αγορά ενός προϊόντος, αυξάνοντας την τιμή του | Λέγονται και έμμεσοι φόροι· περιλαμβάνουν και τους δασμούς |
Οι δασμοί είναι ουσιαστικά φόροι επί εισαγόμενων προϊόντων και κατατάσσονται στους έμμεσους φόρους (φόρους δαπάνης). Σε πολλά εισαγόμενα προϊόντα, τα χαρακτηριζόμενα ως πολυτελή, ο δασμός είναι πολύ μεγάλος.
Διάκριση φόρων με κριτήριο την αναλογικότητα
Ένα άλλο κριτήριο διάκρισης των φόρων είναι η αναλογικότητα ή μη του φόρου. Με βάση αυτό το κριτήριο, οι φόροι διακρίνονται σε αναλογικούς, προοδευτικούς και αντίστροφα προοδευτικούς.
Ένας φόρος λέγεται αναλογικός, όταν ο φορολογικός συντελεστής είναι ο ίδιος, ανεξάρτητα από το μέγεθος της φορολογικής βάσης. Αν, για παράδειγμα, ο φορολογικός συντελεστής είναι 12% και το φορολογούμενο εισόδημα είναι 100, 200 και 300 ευρώ, ο συνολικός φόρος είναι 12, 24 και 36 ευρώ, αντίστοιχα. Δηλαδή ο φόρος είναι πάντοτε η ίδια αναλογία του εισοδήματος, ανεξάρτητα από το αν το εισόδημα αυξάνεται ή μειώνεται.
Προοδευτικός φόρος είναι εκείνος του οποίου ο φορολογικός συντελεστής αυξάνεται, καθώς αυξάνεται η φορολογική βάση.
Έστω ότι ο φορολογικός συντελεστής για τα πρώτα 100 ευρώ εισοδήματος είναι 8%, για τα επόμενα 100 ευρώ είναι 12% και για τα επόμενα 100 ευρώ είναι 18%.
- Για εισόδημα 100 ευρώ, ο φόρος είναι 8 ευρώ (δηλαδή 8% του εισοδήματος).
- Για εισόδημα 200 ευρώ, ο φόρος είναι 8+12=20 ευρώ (δηλαδή 10% του εισοδήματος).
- Για εισόδημα 300 ευρώ, ο φόρος είναι 8+12+18=38 ευρώ (δηλαδή 12,7% του εισοδήματος).
Ο φόρος είναι αυξανόμενη αναλογία του εισοδήματος, καθώς το εισόδημα αυξάνεται.
Αντίστροφα προοδευτικός φόρος είναι εκείνος του οποίου ο φορολογικός συντελεστής μειώνεται, όταν η φορολογική βάση αυξάνεται, και κατά συνέπεια ο συνολικός φόρος είναι φθίνουσα αναλογία του εισοδήματος. Τέτοιοι φόροι δεν είναι συνηθισμένοι.
Ένας φόρος δαπάνης όμως μπορεί εύκολα να γίνει αντίστροφα προοδευτικός.
Ένα άτομο καταναλώνει 10 λίτρα βενζίνη την ημέρα, με φόρο 0,3 ευρώ ανά λίτρο, δηλαδή πληρώνει 3 ευρώ φόρο την ημέρα.
- Αν το εισόδημά του είναι 60 ευρώ την ημέρα, ο φόρος είναι το 5% του εισοδήματος.
- Αν το εισόδημά του είναι 120 ευρώ την ημέρα, ο φόρος είναι το 2,5% του εισοδήματος.
Η αναλογία του φόρου μειώνεται καθώς αυξάνεται το εισόδημα. Γι' αυτό συνήθως λέγεται ότι οι φόροι δαπάνης επιβαρύνουν άνισα τις χαμηλές εισοδηματικές τάξεις.
Δημόσιος Δανεισμός 🏦
Ο δανεισμός αποτελεί σημαντική πηγή εσόδων για το Δημόσιο. Γενικά, είναι μια πηγή εσόδων στην οποία το Δημόσιο δεν μπορεί να καταφεύγει πολύ συχνά, γιατί τα δάνεια πρέπει να εξοφλούνται και να πληρώνονται και οι τόκοι. Επιπλέον, όσο αυξάνονται τα δάνεια σήμερα, τόσο θα αυξάνονται οι ανάγκες για περισσότερα έσοδα στο μέλλον, ώστε να εξοφλούνται τα δάνεια.
Αν ένα δάνειο γίνεται για να χρησιμοποιηθεί σε ένα επενδυτικό έργο που αυξάνει την παραγωγικότητα της οικονομίας, όπως ένα φράγμα ή μια εθνική οδός, τότε το δάνειο μπορεί να έχει θετικό τελικό αποτέλεσμα.
Εξωτερικός και εσωτερικός δανεισμός
Το Δημόσιο μπορεί να δανειστεί από άλλες χώρες, οπότε το δάνειο λέγεται εξωτερικό δάνειο, ή από πηγές του εσωτερικού, οπότε λέγεται εσωτερικό δάνειο.
Τα εξωτερικά δάνεια είναι σε συνάλλαγμα, δηλαδή σε νομισματικές μονάδες της χώρας από την οποία προέρχεται το δάνειο. Αυτό έχει το πλεονέκτημα ότι επιτρέπει στη δανειζόμενη χώρα να προβεί σε εισαγωγές προϊόντων ανάλογα με τις ανάγκες της· συνήθως με τα δάνεια εξωτερικού πληρώνονται εισαγωγές κεφαλαιουχικών αγαθών, απαραίτητες στις περισσότερες περιπτώσεις για την οικονομική ανάπτυξη. Το μειονέκτημα είναι ότι τα δάνεια εξωτερικού εξοφλούνται σε συνάλλαγμα.
Τα δάνεια εσωτερικού που συνάπτει το Δημόσιο προέρχονται από τρεις πηγές:
- Κεντρική Τράπεζα — το ίδρυμα που έχει το προνόμιο της έκδοσης χρήματος· χρηματοδοτεί το Δημόσιο αυξάνοντας την ποσότητα του χρήματος (εκδίδοντας νέο χρήμα).
- Αποταμιεύσεις του κοινού — το Δημόσιο δανείζεται από το κοινό εκδίδοντας ομολογιακό δάνειο, και έτσι η αγοραστική δύναμη μεταφέρεται από τα άτομα στο Δημόσιο.
- Εμπορικό τραπεζικό σύστημα — το Δημόσιο μπορεί να δανειστεί από αυτό με διάφορους τρόπους.
Βραχυχρόνια και μακροχρόνια δάνεια
Τα δημόσια δάνεια μπορεί να είναι βραχυχρόνια ή μακροχρόνια, ανάλογα με τον σκοπό για τον οποίο συνάπτονται. Δάνεια που προορίζονται για επενδύσεις είναι μακροχρόνια (π.χ. δεκαετή, εικοσαετή), ενώ δάνεια που προορίζονται για κάλυψη άμεσων αναγκών συνάπτονται για βραχύ σχετικό διάστημα (π.χ. ένα, δύο έτη).